مقالې
د غنی خان او اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي
د غنی خان او اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي انجینیر شیر ساپی ۱۴/۰۹/ ۲۰۲۶ مقدمه : غنی خان او اجمل خټک، دا د پښتو ادبیاتو او سیاست دوه خورا لوی، اغېزمن او په زړه پورې شخصیتونه دي. د غني خان فلسفی، هنری او رندانه طبیعت او له بلې خوا د اجمل خټک انقلابی، سیاسی او ملي مبارزه د پښتنو د معاصر تاریخ او ادبیاتو دوه جلا خو تکمیلوونکي اړخونه جوړوي. موږ کولای شو د دوی پر لاندې برخو خبرې وکړو: د غني خان د وړتیا او ضعف ټکي: د هغه د فلسفې ژورتیا، د کائناتو او خدای په اړه د هغه ځانګړی لید، هن
افغان وطن او انګریزان
افغان وطن او انګریزان دریمه برخه: بېل یې کړه او اېل کړه (Divide and Rule ): د روانې لړۍ په دې برخه کې به په کوز افغان وطن (پښتونخوا) کې هغه کسان په ګوته کړو چې د انګریزیانو په وړاندې یې په قصدي ډول د پښتنې مقاومت په ځپلو، د قبایلي ویش په جوړولو او یا د برتانوي پوځ لپاره یې د پښتنو په استعمالولو کې، ګډون کړی! ارواښاد عبدالولي خان پخپل مشهور کتاب« رښتیا رښتیا دي» کې د سرجارج کننګم (۱) ډایري ترسرلیک لاندې خپله لیکنه کې یو شمېر داسې کسان په پوره وضاحت افشا کړی. دلته به د دې لیکنې
جمهوری افغانستان؛ یک تجربه تاریخی، فرصتهای از دسترفته و درسهای آینده
فروپاشی نظام جمهوری افغانستان را نمیتوان تنها با یک رویداد، یک تصمیم یا عملکرد یک گروه خاص توضیح داد. آنچه در نهایت به سقوط آن نظام انجامید، حاصل مجموعهای از عوامل و روندهای بههمپیوسته بود؛ از اشتباهات سیاسی و ضعفهای مدیریتی گرفته تا فساد گسترده، اختلافات داخلی، وابستگی شدید به حمایت خارجی و بیاعتمادی فزاینده میان مردم و حکومت. با این حال، بررسی این دوره بدون پرداختن به مسئولیت کسانی که در رأس قدرت قرار داشتند، ناقص خواهد بود. نظام جمهوری با شعار دموکراسی، حاکمیت قانون، حقوق شهر
د بې وسۍ پنځوس افغانۍ
د بې وسۍ پنځوس افغانۍ نن ورځ د اوړي د سختې ګرمۍ ګرم سهار وو. د کلینیک د دروازې تر شا د ناروغانو ګڼه ګوڼه وه. هر چا د خپل درد کیسه لرله؛ خو زۀ نۀ پوهېدم چې نن به د داسې یوه درد شاهد شم چې درمل به یې زما پۀ لاس کې نۀ وي. دروازه ورو خلاصه شوه. یو هسک، ځوان او پیاوړی سړی دننه راغی؛ خو د وجود قوت یې د سترګو لۀ ستړیا او د مخ لۀ ژیړوالي مات شوی و. دواړه لاسونه یې پر ملا ایښي وو او پۀ سختۍ یې قدمونه اخیستل. ما فکر وکړ درد به یې شدید وي. پۀ مات غږ یې وویل:
د رسنیو ارزښت؛ له خبر رسولو تر ټولنیز مسوولیت پورې
په هره ټولنه کې د معلوماتو شتون او پر وخت ورته لاسرسی د خلکو د فکري ودې، ټولنیز پوهاوي او پرمختګ لپاره له مهمو بنسټیزو اړتیاوو څخه ګڼل کېږي. وګړي غواړي پوه شي چې په خپل چاپېریال، هېواد او نړۍ کې څه روان دي، کوم بدلونونه رامنځته کېږي او د بېلابېلو پېښو په اړه څه ډول قضاوت وکړي. د همدې اړتیا د پوره کولو په برخه کې رسنۍ مهم رول لري. رسنۍ یوازې د خبرونو د خپرولو وسیلې نه دي؛ بلکې د ټولنې د فکري جوړښت، عامه پوهاوي او د خلکو او مسئولو ادارو ترمنځ د اړیکې مهمې وسیلې دي. راډیو، ټلوېزیون، چاپي رسن
د سیاسي فعالیت لپاره د ایډیا او رهبر جوړول
(هیله من یم چې دا لیکنه د سیاست او سازماني فعالیت مینه وال ژوره او په حوصله ولولي او دقیقه یې وارزوي. ) سریزه: د سیاسي فعالیت اساسي مسئله: هر سیاسي حرکت د یوه مشخص ټولنیز واقعیت په وړاندې د غبرګون په توګه رامنځته کېږي؛ خو یوازې غبرګون د دوامدار سیاسي بدلون لپاره کافي نه دی. سیاسي حرکت هغه مهال له موقتي بسیج څخه په یوه اغېزمن او دوامدار جریان اوړي چې د خپل فعالیت لپاره روښانه فکري ایډیا (فکري لیدلوری)، منسجم سیاسي هدف، سازماني جوړښت او مشروع رهبري ولري. د دې څلورو عناصرو ترمنځ
افغان وطن او انګریزان
افغان وطن او انګریزان دوهمه برخه: بېل یې کړه او اېل کړه (Divide and Rule ): د دې لیکنې په لومړۍ برخه کې د ۱۸۴۹ کال څخه تر ۱۹۰۱ او بیا تر ۱۹۴۷ کال پورې د برتانوي هند په مهال، د ډیورند کرښې په کوزه غاړه د افغان وطن (پښتونخوا)، استعماري ویش ته یوه عمومي کتنه وشوه. انګریزانو، کوز افغان وطن لومړي په شپږو کتګوریو تقسیم کړ او بیا یې هره کتګوري هم په ډېرو نورو برخو وویشله. د جلا شویو ټوټو د کنترول لپاره یې لاندې اصول وټاکل: ــ یوې سیمې ته یې یو قانون، بلې ته یې بل قانون وضعه کړ. <
رنګین افکار ! ادبی مضمون
د ارواپوهنې او ټولنیزو برخو کښي مطالب ادبی مضمون سيد عبيدالله نادر رنګین افکار! که تاسي د پوهنې او علم و فن په جامه سمبال اوسئ ،او په ترڅ کې د خپل مسلک نه په غیر ،آفاقی او اضافی معلو مات او مطالعه د ځانه سره ولرئ ، او هم په خپل طبیعی هوش سره د دنیا د ډیرو مسایلو درک وکړای شئ ،که د ګرځیدنې سیر او سیاحت له لارې د یو طبیعی هوش ته وده ورکړئ،نو تاسي یقین ولرئ ،چې تاسي کله یواځي یاست ،او یا ګوښه یاست ،نو ستاسي خیالات ډیر رنګین وي ،او تاسي هیڅکله یواځي نه پریږدي. نو تاسي په ا
درې متفق علیه څیزونه
ما د اضطراب ، غم اوغوسې اندېښنې او وېرې ، سوچ او فکر ، حکومتولی او پالیسی په اړه دهر لیکوال او ادیب. سیاست پوه او تاریخ پوه ، ښوونکو او روزنکو ، ختیځ والو او لویدیځ والو ، اعرانو او مشاهیرو ، بزګرانو او شپنو، ملا یانو او چړیانو کمې اوزیاتې لیکنې او څېړنې له خپل نظره تېرې کړی نو دې پایلې ته ورسېدم چې ټول پردې خبره سره متفق دی چې دسینې پراختیاء[صبر] ،شفاء اوروغتیاء دلاس ته راوړلو بنسټ پر درې شیانو کېښودل کیږی : ۱- الله سبحان وتعالی سره اړیکی ټینګول او دهغه عبادت ته چمتو کېدل : « فاعبده واصط
افغان وطن او انګریزان
افغان وطن او انګریزان لومړۍ برخه: بېل یې کړه او اېل یې کړه (Divide and rule): انګریزانو د خپلې استعماري واکمنۍ د پراختیا او چلولو لپاره د ځای، قومونو، مذهبونو، ټولنیزو طبقو او سیاسي شرایطو له مخې بېلابېلې لارې لټولي او کارولې، لکه د قومي او مذهبي اختلافونو له سیاسي استعمال څخه نیولې تر غیر مستقیمې واکمنۍ ( Indirect rule) پورې. په نایجیریا، کینیا، یوګندا، سوډان، جنوبي افریقا، قبرس، سریلانکا، مالایا، فلسطین، عراق، مصر او د نړۍ په ډېرو نورو برخو کې، غیرمستقیمه واکمني د برتانوي استعما
شعرونه
غزل
زه يم دلته زما ورور وهغې خواته يوکوردلته اوبل کور وهغې خواته کمزوري مې کمزوري مه ګڼه دلته دی په اصل کې زما زور وهغې خواته وي به څومره سره تږي وديدن ته بچی دلته دی اومور وهغې خواته باچاخانه ولي باغ ته دې سلام کړم ليکن ستاخونودی ګور وهغې خواته يوسړی په ډير تشويش کې ده لويدلی ده يې باندې پرچا پور وهغې خواته عمري دازادۍ پرنيلي خوند به کله ووينمه سپور وهغې خواته
امن نشته
د سرو زور ديار کې امن نشته د ګلونو په ګلزار کې امن نشته وطنونه په جنګونو کې ورانيږي د باروتو په غبار کې امن نشته د بلبلو په نغمو کې ژړا اورم د ربابو په تارو کې امن نشته که هزار ځلي ګفتار د امن وکړې کاڼي بوټي د اقرار کړي امن نشته تجلا د خپل مال و دارایي کړې د مظلومو په آزار کې امن نشته سلسله د آفتو کې به را ګير شي د ظالم په اقتدار کې امن نشته په صحيح لاره روان شه حسن زيه د کږو لارو په تلو کې امن نشته
د زړه درد
د سبا اميد لپاره تاوانونه په ځان واړوم زيار زحمت وباسم څه پورونه په ځان واړوم هر طرف ته ګورم رقيبان مې سر سودا کړي سخته مجبوري ده، بل اورونه په ځان واړوم ژبه مې سوزيږي په خوله اخ ويستلې نشم پټ رازونه ساتم،پيغورونه په ځان واړوم پريږده چې مې بد ګنې،دنيا خلک په بده ښه کالي په تن،ښه عطرونه په ځان واړوم ستا په يو مسکا، بد نام زه حسن زی شومه لاړ شم ميکدی ته،ډک جامونه په ځان واړوم
شعر
تازه شعر تنهايي راسره خاندي اوبيخي راسره خاندي ديوالونه راته ګوري شپه او ورځ زماپر لوري راته غوږ وي ديوالونه ددوي هم شته دي غوږونه تنهايي زماملګری اوبيخي زماملګری په ماوايي کتابونه هم خواږه خواږه شعرونه مهربانه تنهايي ده هره برخه کې سخي ده پرتندي راکړي موچکه راته ووهی چکچکه اوس دشپې يوه بجه ده تنهايي راسره مله ده راته وايي ځه ويده سه زماپه غېږه کې دمه سه ځنګوم دې ځنګوم دې ښکلوم
پولیو
پوليو پولــيو ســـخـــــته ناروغي ده ــــــــــــــــــــــــــــــ داهــــــم حـــاده هـــم ســاري ده چــې لامـل يې يو ويروس دى ــــــــــــــــــــــــ تـبــــا كـــــړي يــې نفــــــــــوس دى عصـب نسج باندي حمله كړي ــــــــــ هلــــــته جـــوړه معـــامـله كړي چــې پـه پـايلــــه كې مــاشــــــوم ـــــــــــــــــــــ شـي په فلـج باندي مـحـــكوم خــپريدل يې ډېـر هــوســـــــاده ــــــــــــــــــ رنـګ پــه دې وېروس فضاده مــــدفـوعـــاتــو د انســـــان كـې ــــــــ
د ارواښاد سلیمان لایق د شپږم تلین په مناسبت
د ارواښاد سلیمان لایق د شپږم تلین په مناسبت، یو پخوانی کلام: نه پریږدي لایق غوندې شاعر له پرګنو سره بده تربګني ده د اسمان له پښتنو سره هسې اسمان لاپې د نیاو او عدالت وهي شرم دی اسمان ته خپلو ورانو فیصلو سره څوک به وي چې نه وي غمجن ستړی ماڼیجن نه وي کاڼي، بوټي ژاړي د زمان دې مسخرو سره چوپه راته ټوله نن دنیا او مافیها ښکاري چوپ د پښتو شعر شو د لایق په چوپېدو سره تش ښکاري جومات له مقدیانو چې امام لاړه سوړ د پښتنو تود نغری شو له دېرو سره چوپه نن حجره د
د تورتم او تيارې په شعر د (چت جی بی ټي) ارزونه
د چت جی بی ټي ښکلی تبصره او ارزونه زما په دي شعر باندی د شعر په آخره کښي ولولئ سید عبیدالله نادر تورتم او تیارې اعتبار په چـا کې نشته،په هـر چا می شـــک پیداشــو د دنیا په هـــر وګـړي او آشــنا می شـک پــیدا شـــو د دانا په نـوم چې تل کړي،برخــلیک باندی مــو لوبي په دا هســي منور،او په دانا می شـــــک پیــدا شـــو چـې باطن یې وي د دیـــو، او ظاهــر د پرښــــتو وي د دي وخــت په انسانانــو د دنــیا می شـک پیدا شو چې دنیا راته بد رنــګه کړي، او ســـا راڅــخه ا
تورتم او تىارې!
سید عبیدالله نادر تورتم او تیارې اعتبار په چـا کې نشته،په هـر چا می شـــک پیداشــو د دنیا په هـــر وګـړي او آشـــــنا می شـک پــیدا شـــو د دانا په نـوم چې تل کړي،برخــلیک باندی مــو لوبي په دا هســي منور،او په دانا می شــــــک پیــدا شـــو چـې باطن یې وي د دیـــو، او ظاهـــر د پرښــــتو وي د دي وخــت په انسانانــو د دنــیا می شـــک پیدا شو چې دنیا راته بد رنــګه کړي، او ســـا راڅــخه اخــلي نو په خضر د زمان ،او مسیحا می شـــک پـیـدا شــو دمیړانی او وفـ
ګوښه ژوند!
له بی عـــمله زاهـــــــدانو نه پردې کښي یــم ناســـت له ډیره غمه په یــو ګوټ د میکدې کښي یـــم ناســـت درانه بـارونه می راوړي ، د غـــمونـــو، دلـــــــــــــــته د غمو پیټو ســـره ګوټ دي میـــــخانې کې یم ناســـت چې د میــــخورو درناوی په میــکدې کښــــــــي وشي لکه فـقیر د میــــکدې په دروازې کښـــــي یم ناســــت چې دا ظلــمونه وحشـــتونه د دي خــــــــلکو ویـــنم د خپل غمجن زړه سره تل ،په غم خانې کښی یم ناست د خــلایـــــــقو
غزل
غزل ورک دې سي رنګ مهرباني نلري دامهم خوي دجنتي نلري له پيره مه جوړوه خداي مه کوه اطلاع پرغيبو هم نبي نلري خالي کدو اوهم خالي بوتل وی څوک سي پر زړه غم دلالي نلري بس تنهايي دې تل په شا ګرزوي سي څوک غريب وي شتمني نلري پرهغه پلار باندې مې زړه خوږيږي سي پخپل کورکي پاچهي نلري داعمړي هم عجيبه ملا دی کله ملايي کله ملايي نلري محمدعلي عمري مسلم باغ
