ټول   BBC ازادي راډیو امریکا غږ ډیوه


د ملګروملتو د بشري حقونو شورا: ښځې له ټولنې مه بې برخې کوئ

په سویس کې د ملګروملتو د بشري حقونو د شورا په غونډه کې د هیوادونو او نړیوالو سازمانونو استازو په افغانستان کې له ښځو سره د طالبانو پر چلند توند انتقادونه وکړل. ځینو برخوالو وویل، طالبان ښځې له ټولنې بې برخې کوي. د افغانستان د بشري حقونو په اړه د ملګروملتو ځانګړي راپورتر په دې ناسته کې وویل، طالبان د ښځو ژوند ته په پراخه پیمانه زیان اړوي.

02.07.2022 ازادي راډیو

د علماوو د غونډې ځینې ګډونوال: د نجونو ښوونځیو پرانیستو په اړه بحثونه شوي

د طالبانو د حکومت له لوري د دیني عالمانو د غونډې یو شمېر ګډونوال ادعا کوي، چې نن د دې غونډې په درېیمه ورځ یې د نورو موضوعاتو ترڅنګ د نجونو د ښوونځیو د خلاصون په اړه هم بحثونه کړي دي. د طالبانو د حکومت له لوري د عالمانو په راغوښتل شوې غونډه کې د نجونو د ښوونځیو د خلاصون پر موضوع د بحثونو ادعا. د کابل ولایت نه په دغه غونډه کې دوه ګډونوالو د طالبانو په مشرۍ ملي رادیو تلوېزیون سره مرکو کې وویل، چې د دوی نننی بحث له شپږم ټولګیو پورته د نجونو د ښوونځیو پر خلاصون هم متمرکز و. د غونډې ګډونوال قاري عبدالکبار رمزي وویل: "په دې اړه چې دا د نجونو ښوونځیو بېرته پرانیستل شي، هم دیني علماوو خبرې وکړې، انشاءالله چې دا موضوعات ټول تاییدوي او هر څه به حل شي." د غونډې بل ګډونوال مولوي شمس الله حقاني وویل: "د سولې او ملي یووالي په اړه بحث وشو، تر هغه وروسته زموږ د خویندو شرعت او اسلامي حجاب په چوکاټ کې د ښوونځیو پر ازادولو بحث وشو." خو دا معلومه نه ده چې ایا رښتیا هم په دې ناسته کې په دې اړه خبرې شوي دي کنه. له دې وړاندې د غونډې په لومړۍ او دوهمه ورځ طالب چارواکو او دیني عالمانو په دې اړه هېڅ ونه ویل او تر ډېره د غونډې د بحثونوموضوع په کورنۍ امنیت او سیاسي مسایلو ورټوله وه. که څه هم تمه دا وه، چې د دیني عالمانو په دې غونډه کې په هېواد کې د نورو شته ستونزو تر څنګ له شپږم ټولګیو پوروته د نجونو د ښوونځیو پر خلاصون هم بحثونه وشي او د حل لارې به ورته ولټول شي. بلخوا د لوړو ټولګیو ځینې زده کوونکې چې د طالبانو له لوري د دوی پر زده کړو بندیز لېګدلی او اوس په کورونو ناستې دي، غوښتنه کويچې د علماوو دغه بحثونه دې عملي کړل شي. له دې ډلې د ننګرهار ولایت اوسېدونکې او د دولسم ټولګي زده کوونکې ثنا ازادي راډیو ته وویل: "دا چې د طالبانو « علماوو» تر منځ پر ښوونځیو بحث شوی خوشحاله یم، هیله منده یم چې زموږ ښوونځي بېرته پرانیستل شي اونجونې خپل تعلیم ته دوام ورکړي." د یادونې وړ ده، چې وړاندې د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح الله مجاهد ازادي راډیو ته ویلي و، چې په هېواد کې د اکثرو سیاسي موضوعاتو او ترڅنګ یې د نجونو د ښوونځیو د بیا پیل په اړه به د علماوو له شورا نه ترکیب شوې یو غونډه راوغوښتل شي. نوموړي د عالمانو د غونډې په لومړۍ ورځ دغه شان له ملي تلوېزیون سره مرکه کې وویل، چې د نجونو د ښوونځیو او د ښځو د کار کولو ستونزه به شرایطو ته په کتو حلېږي او کېدای شي د علماوو له لوري هم په دې اړه وړاندیزونه ترلاسه کړي او بیا به یې دوی د عملي کولو لپاره هڅې کوي.

02.07.2022 ازادي راډیو

ملګري ملتونه: طالبان دې د ښځو خلاف منظم ظلم پای ته ورسوي

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېشنرې له طالبانو وغوښتل څو په افغانستان کې د ښځو د حقونو د ښه والي او د هغوی خلاف د منظم ظلم د پای ته رسولو لپاره د نورو اسلامي هېوادونو په پل پل کېږدي. میشل باچلې پرون (جمعه) په جینیوا کې د ملګروملتونو د بشري حقونو په شورا کې د وینا په ترڅ کې د افغان ښځو او نجونو وضعیت نهیلوونکی وباله. د ملګروملتونو د بشري حقونو کمېشنرې وویل، له کله چې طالبان په افغانستان کې واک ته رسېدلي، ښځو او نجونو د بشري حقونو په برخه کې په ډیر سرعت شاتګ کړی دی. د ښځو د حقونو منلو ته د طالبانو د اړایستلو لپاره د نړیوالې ټولنې په ځانګړي ډول د اسلامي هېوادونو د هڅو د همږغۍ غوښتنه وکړه. د افغانستان د پخوانۍ ولسي جرګې غړې فوزیه کوفي، چې د افغان ښځو او نجونو په اړه د ملګروملتونو د بشري حقونو د شورا په ځانګړې غونډه کې ګډون کړی و، په اوسني وخت کې چې د نړیوالو لپاره نورې مسئلې لومړیتوب لري، د افغان ښځو په ملاتړ کې د نړیوالو څرګندونې مهمې وبللې. دې ازادي راډیو ته همداراز وویل: "په دې غونډه کې د بېلابېلو هېوادونو سفیرانو او د بشري حقونو د دفاع ټولنو استازو ګډون کړی او ټولو په دې حیرانتیا ښووله چې افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې ښځې په کې د کار او ټولنیزو فعالیتونو حق نه لري او نجونې له زده کړو محرومې شوې دي." د اغلې کوفي په وینا د ملګروملتونو د بشري حقونو د شورا د غونډې نهايي اعلامیه به د روانې جولای په اوومه صادره شي. د ملګروملتونو د بشري حقونو کمېشنرې په مارچ میاشت کې د افغانستان له سفره وروسته وویل، چې څه باندې یو میلیون نجونې له زده کړو راګرځول شوي. همداراز ښځې له کار او ټولنیزو فعالیتونو بې برخې کړای شوې دي. اغلې باچلې پرون وویل، له تضمینونو سره سره په افغانستان کې د ښځو خلاف سیستماتیک ظلم دوام لري. طالبانو تراوسه پورې د ملګروملتونو د بشري حقونو د شورا د کمېشنرې د تازه څرګندونو په اړه څه نه دي ویلي خو تر دې پخوا طالبانو ویلي چې ښځو ته یې تر بل هر هېواد ښه حقونه ورکړي دي. فوزیه کوفي وايي، چې د ښځو په اړه د طالبانو دریځ له شل کاله پخوا څخه بدل شوی نه دی او په پرونۍ غونډه کې وړاندیز وشو چې پر طالبانو د فشار راوړلو لپاره دې د دوی د مشرانو پر سفر بندیز ولګول شي.

02.07.2022 ازادي راډیو

د طالبانو د غونډې په اړه د ښځو غبرګون؛ نجونې او مېرمنې په اجنډا کې ځای نه‌لري

په داسې حال کې چې د ملګرو ملتونو د ښځو برخې یو ځل بیا د افغان ښځو او نجونو د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې، افغان مېرمنو په افغانستان کې د طالبانو تر مشرۍ لاندې د دیني عالمانو په یوه لویه غونډه کې د طالبانو مشرانو په وینا کې ځای نه درلود. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د دیني عالمانو غونډه له پنجشنبې راهیسې په کابل کې روانه ده. د طالبانو په دغه غونډه کې هیڅ ښځه نه ده بلل شوې او نه هم کومه ښځه حضور لري. د طالبانو مشر ملا هبت الله اخندزاده او د هغوی رئیس الوزراء ملا حسن اخند، د طالبانو لوړ پوړو حکومتي چارواکو په دې غونډه کې په خپلو ویناوو کې د ښځو د موضوع پر ځای پر نورو مسایلو خبرې وکړې. د طالبانو حکومت تر دې مخکې ویلي وو چې د اسلام په چوکاټ کې د ښځو او نجونو حقونو ته درناوی کوي - هغه څه چې دوی لا تر اوسه په همدې اړه کومه روښانه تګلاره نه ده وړاندې کړې. که څه هم په افغانستان کې د طالبانو د بیا واکمنۍ او پر شخصي او ټولنیز ژوند د ګڼو محدودیتونو له لګولو، ملي او نړیوالو غبرګونونو او نیوکو وروسته تمه کېده چې دیني عالمان به په دې غونډه کې په همدې اړه وینا وکړي، خو تر اوسه داسې څه نه دي شوي. دې مسلې ډېری غبرګونونه راپارولي دي. یو شمېر ښځو او نجونو په ټولنیزو رسنیو کې داسې ویډیوګانې خپرې کړي چې وايي له ښځو پرته بل څوک د دوی استازیتوب نه‌شي کولای. دوی پر طالبانو هم نیوکه وکړه چې ښځو ته یې په غونډه کې د ګډون لپاره بلنه نه ده ورکړې. یو شمېر نورې مېرمنې هم د مېرمنو لرې کول او په کابل کې د علماوو د اوسنۍ غونډې له اجنډا څخه حتی د مېرمنو ایستل چې له ۳۰۰۰ څخه زیات نارینه په کې ګډون کوي، د طالبانو له خوا په قصدي ډول له بېلابېلو برخو څخه د ښځو ایستل تعبیروي. لیکواله او سیاسي فعاله سمیه رامش په بېلابېلو برخو کې د طالبانو د حکومت له خوا د ښځو لرې کول د ښځو په اړه د دوی د اصلي باورونو څرګندونه ګڼي. نوموړې وايي: " طالب غواړي انسان ته په ځانګړې توګه ښځو ته د غلامانو په سترګه وګوري، چې دا یو بشپړ دودیز او سنتي چلند دی، چې ښځې دې په کور کې پاتې شي او زیږون دې کوي؛ همدا د ښځو په اړه د طالبانو نظر دی." په کابل کې د همدې غونډې سره هم‌مهاله، د ملګرو ملتونو د مېرمنو برخې په خپل ټوېټر پاڼه کې لیکلي، "افغان نجونې باید مساوي حقونه ولري. په کوم ځای کې چې د ښځو حقونه محدودېږي، ټول کمېږي. باید د ښځو د حقونو پوره مراعات وشي او وده ورکول شي." په همدې حال کې د کابل اوسېدونکې او له پوهنتونه فارغه مقدسه چې اوس مهال پر ښځو د طالبانو د بنديزونو له امله په کور ناسته ده، هم د علماوو غونډې ته د مېرمنو پر نه بللو او د هغوى له نوم او حقونو نه یادولو باندې په کلکه نیوکه کوي. نوموړې وايي: "د طالبانو حکومت په بشپړ ډول له حکومت څخه ښځې لرې کړې. که موږ له اقتصادي، تعلیمي او کلتوري پلوه په هر لحاظ یو سوکاله او پرمختللی هېواد غواړو، د هېواد په اساسي پرېکړو کې باید د نارینه وو تر څنګ د ښځینه وو شتون هم ډیر رنګین وي". خو دا لا څرګنده نه ده چې د افغان ښځو او نجونو برخلیک به څه وي. د مېرمنو څخه یو شمېر یې په دې وروستیو کې ازادي راډیو ته ویلي وو چې د طالبانو له خوا ددوی پر کار کولو د بندیز له امله نور د کورونو د کرایې ورکولو، د کور د لګښتونو او د خپلو ماشومانو د خوراک چمتو کولو توان نه‌لري.

01.07.2022 ازادي راډیو

ازادي راډيويي مجله؛ نغمه: افغان هنر به نه‌پرېږدو چې مړ شي

جلال اباد کې د هنرمندانو د ټولنې مشر وايي، طالبانو ورته ويلي چې د موسيقۍ له آلاتو ځان خلاص کړئ. استاد جنيد شريف د شعر پر نقد راته خبرې کوي او له ډاکټر اکبر اکبر څخه شعر اورو. ازادي راډيويي مجله چې پر ادبي، کلتوري او هنري مطالبو احمد شيبر چمتو کوي، د لاندې غږيز فايل په کېکاږلو يې اورېدلی شئ:

01.07.2022 ازادي راډیو

د بشري حقونو شورا نن دا فغان ښځو او نجونو په اړه بېړنۍ غونډه رابللې ده

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا نن (جمعه) د افغان ښځو او نجونو د بشري حقونو په باب د بحث لپاره بېړنۍ غونډه رابللې ده. په جینیوا کې د افغانستان د پرځول شوي جمهوري حکومت په دایمي استازولۍ کې د بشري حقونو د څانګې مسوول محب الله تایب په دې اړه ازادي راډیو ته وویل: " او په پای کې به یې یو پرېکړه لیک هم خپور شي چې په افغانستان کې په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د بشري حقونو د سرغړونو اړوند موضوعات وغندي او په دې اړه چې د دې ډول سرغړونو مخه څنګه ونیول شي او تکرار یې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د حقونو سرغړونکو ته څه عواقب لري؛ دا به په دې پرېکړه لیک کې شامل موضوعات وي." فرانسې او اروپايي اتحادیې کابو لس ورځې پخوا ویلي وو چې د ۲۰۲۱ د اګست له میاشتې د افغان ښځو او نجونو د بشري حقونو د وضعیت سخته خرابېدا د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا فوري پاملرنې ته اړتیا لري. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېشنرې میشل باچلې دوې اوونۍ مخکې طالبان په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر سیستماتیکې ځپنې تورن کړل. دې په جینیوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې ویلي و چې افغانان د یوه نسل تر ټولو تیاره شېبې تجربه کوي.

01.07.2022 ازادي راډیو

يو شمېر شاعرانې: طالبان ورته په لويو فرهنګي غونډو کې د ګډون اجازه نه ورکوي

شاعرانې وايي، د طالبانو په حاکميت کې د ښځو ادبي فعالېتونه کم شوي او طالبان دوی ته اجازه نه ورکوي چې په سترو ادبي غونډو کې چې نارینه فرهنګیان هم په‌کې وي، ګډون وکړي. د طالبانو محدوديتونو د نورو برخو ترڅنګ د ښځینه شاعرانو پر فعالېتونو هم سیوری غوړولی. هغه شاعرانې چې په افغانستان کې پاتې دي، د طالبانو له حکومته شکایت لري چې جنسیتي توپیرونو ته تمایل لرونکی حکومت یې پر ښځو سخت بندیزونه لګولي او اوس ښځينه شاعرانې او لیکوالې نه‌شي کولی چې د شعر ویلو او کره کتنو په غونډو کې ګډون وکړي. دا شاعرانې وايي، په افغانستان کې یو ځل بیا تاریخ تکرارېږي او اوسنی وضيعت د طالبانو د حاکميت له لومړۍ دورې سره هيڅ توپیر نه‌لري. ځوانه شاعره او لیکواله نیلوفر نیک‌سیر په هرات کې د هغې ادبي ټولنې غړې ده، چې شاوخوا یوه پېړۍ مخینه لري خو اغلې نیک‌سیر وايي، چې د دې ادبي ټولنې اوسنی وضيعت د خفګان وړ دی، ځکه فعاليتونه یې درېدلي دي. خو نیلوفر نیک‌سیر لا هم لیکل کوي او په خپل وروستي شعر کې په جنوب ختیځو ولایتونو کې د زلزلزې تراژيدي انځور کړې ده. نیلوفر سره له دې چې اوس هم له څو ښځينه شاعرانو سره وړې مشاعرې جوړوي، خو هیله لري چې په لویو مشاعرو کې ګډون وکړي او بې له کوم جنیستي توپيره خپل شعر ټولو ته واوروي. نوموړې وايي: "هغه ستونزې چې تاسې خپله ښه پرې پوهېږئ، نور مو لازم و نه ګڼله چې له سړیو سره ګډې ادبي غونډې جوړې کړو، د ښځو او سړیو ادبي فعاليت بېل شول خو موږ اوس هم له ځینو نجونو سره ادبي ناستې کوو." په تېرو شلو کلونو کې ښځو د نورو برخو ترڅنګ د ادبیاتو په برخه کې هم د پام وړ پرمختګ کړی و، کتابونه یې چاپول او په ادبي غونډو کې یې فعاله ونډه درلوده. خو اوس یوه شاعره چې نه غواړي، نوم یې واخیستل شي، ازادي راډيو ته وویل چې د طالبانو حکومت ډېرو ادبي ټولنو ته مکتوبونه ورلېږلې دي چې ګډې ادبي ناستې دې نه کوي. خو ټولې شاعرانې د نیلوفر په څېر د شعر لیکلو لپاره انګېزه نه لري. ځوانه شاعره شفیقه خپلواک وايي، د ډوډۍ غم له ډېرو د شعر لیکلو او اورېدلو حس اخیستی دی. نوموړې وايي: "د افغانانو ټول ژوند په یوې مړۍ ډوډۍ کې خلاصه شوی دی او څوک د شعر، ادبیاتو او دې مسایلو په اړه فکر نه کوي. یو اضافي څيز ګڼل کېږي. که څوک لیکل کوي او شریکوي یې، له داسې چلند سره مخ کېږي چې موږ په څه حال کې یو او ته څه فکر کوې؟" شاعره زمزمه غزل وايي، په ادبي ناستو کې ګډون د ځوانو شاعرانو او لیکوالو لپاره په دې ګټور و چې دوی هلته ډېر څه له مشرانو زده کول خو دا چې اوس دا ناستې کمې شوې دي، د ځوانو فرهنګیانو د روزنې لړۍ هم درېدلې ده. نوموړې وايي: "اوس د پخوا په څېر ادبي بهیرونه چې مشرانو فرهنګیانو به ګډون په‌کې کاوه، د ښځینه شاعرانو په شعرونه کره کتنې کېدې، دوی یې په دې پوهولې چې څه ډول شعر ولیکي او خپلې تېروتنې اصلاح کړي خو اوس دا مجلسونه کم شوي دي." خو له دې سره هم ځینو ښځینه فرهنګیانو ابتکارونه کړي دي او د کتاب لوستلو ناستې جوړوي. منیژه بهره په هرات کې ۴۰ لیکوالې مېرمنې په هرو دوو اوونیو کې راټولوي، شعرونه، لنډې کیسې وايي او بحثونه کوي. هغې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له ټولو ناهیلو سره د ۴ مېرمنو په ګډون دا ناستې پیل کړې وې. آغلې بهره وايي: "له ناهیلیو د ځان خلاصولو لپاره مو د کتاب لوستلو ناستې پيل کړې. په پیل کې ۴ تنه وو او د لسو میاشتو له تېرېدو وروسته اوس ۴۰ غړې لرو چې په حضوري ډول په میاشت کې ۲ ځله راټولېږو. په دې ناستو کې د هغه کتاب په اړه چې له مخکې ټاکل شوی وي، خپل یادښتونه شریکوو." د یادونې ده چې د رڼا په نوم د ښځو کلنۍ مشاعره چې هر کال په کابل کې کېده، هم سږ کال د طالبانو په واکمنۍ کې و نه شوه. طالبانو د ښځینه فرهنګیانو پر فعاليتونو د محدودېتونو په اړه زموږ پوښتنې ځواب نه کړې. د جمهورېت له سقوط وروسته ډېر فرهنګیان او شاعران له افغانستانه ووتل او ډېرې فرهنګي ټولنې وتړل شوې خو د طالبانو لخوا کېدونکې مشاعرې چې تر ډېره د دې ډلې ستاینې په‌کې کېږي، اوس هم وخته ناوخته کېږي. په دې مشاعرو کې د طالبانو شاعران او سیاسي او نظامي مشران ګډون کوي خو ښځې په کې نه ښکاري.

29.06.2022 ازادي راډیو

تکانهای پس از زلزله در پکتیکا هنوز محسوس اند

باشنده های ولسوالی گیان ولایت پکتیکا میگویند که شب گذشته نیز چند تکان شدید زلزله را حس کرده اند. این ولسوالی هفتۀ گذشته شاهد زلزلۀ مرگبار بود که ویرانی آن در چندین دهه در افغانستان سابقه نداشت. سازمان ملل متحد از شیوع بیماری های چون کولرا در مناطق زلزله زده هشدار داده است.

28.06.2022 ازادي راډیو

امریکا: د افغانانو د حقونو خونديتوب لپاره باید نړۍ یو پیاوړی دریځ وساتي

په افغانستان کې د ښځو په ګډون د دې هېواد د ټولو وګړو د حقونو د خوندي کېدو د هڅو په ترڅ کې د افغانستان د بشري حقونو او ښځو د چارو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري ویلي، چې له یو شمېر نورو نړیوالو شریکانو سره یې په دې اړه چې نړیوالو ټولنه باید په دې برخه کې یو پیاوړی دریځ وساتي، خبرې کړي دي. د افغانستان د بشري حقونو او ښځو د چارو لپاره د امریکا ځانګړې استازې رینا امیري وایي، د افغانستان لپاره د اروپایي ټولنې د سفیر په ګډون یې د افغانستان د چارو له یو شمېر نورو نړیوالو شریکانو سره په دوحه کې کتلي څو دا ډاډ ترلاسه شي چې نړیواله ټولنه په دې هېواد کې د ښځو، له خطر سره مخامخ وګړو او د ټولو افغانانو د حقونو په برخه کې یو پیاوړی او متحد اصولي دریځ وساتي. مېرمن امیري په دې اړه نور جزییات نه دي ورکړي خو تر دې مخکې یې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له شورا په کلکه غوښتي و، چې په افغانستان کې د ښځو او اقلیتونو وضعیت ته زیات پام واړوي او په دې برخه کې عملي اقدامات وکړي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا پرون دوشنبې په یوه ټویټ کې ویلي، چې د جولای په لومړۍ نېټه د را روانې جمعې په ورځ به په یوه بېړنۍ غونډه کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د بشري حقونو پر موضوع خبري وکړي. د افغان ښځو او نجونو حقونو ته دغه بېړنۍ غونډه د دې شورا د پنځوسمې غونډې په جریان کې ځانګړې شوې ده. له کله چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شوي، د ښځو او نجونو د کار او زده کړې په ګډون د هغوی پر سفر او په ټولنه کې د فعال ګډون په برخو کې ډېر محدودیتونه لګول شوي چې دې مسئلې نړیوال او د بشري حقونو مدافعې ډلې ډېر په غصه کړي دي. په افغانستان کې پر ښځو د فشارونو د زیاتېدو او له هغوی سره د تاوتریخوالي په ترڅ کې محمد حلیم فدایي، چې په تېر جمهوري نظام کې د افغانستان په څلورو ولایتونو کې د والي په توګه دندې ترسره کړي په څو ټویټونو کې ادعا کړې چې طالبانو د نوریې په نوم د خوست ولایت د مقام د توحید او تعقیب د مرکز د ۱۰۷ شمېرې یوه پخوانۍ ښځینه کارکونکې وژلې ده. فدایي چې د پخواني حکومت له نسکورېدو وروسته پر طالبانو انتقادي تبصرې کوي ویلي، چې دغه ښځه طالبانو لومړۍ له دندې لرې کړې او بیا د طالبانو د استخباراتو ادارې څو ځلې ور غوښتې وه او هغه یې ګواښلې وه. له حلیم فدایي مو چې د خوست په ګډون یې په څلورو ولایتونو کې د والي په توګه دنده ترسره کړي او یو وخت خبریال او اوس مدني فعال دی تېره ورځ ناوخته دا پوښتنه وکړه چې د کومو موثقو سرچینو پراساس دی دغه ادعا کوي چې د نوریې په نوم دغه ښځه په خوست کې طالبانو وژلې، هغه وویل: "پنځو سرچینو، له ماسره پنځو سرچینو دا خبره تایید کړې، دا سیمه ییزې سرچینې دي او موضوع سل په سلو کې موثق ده او په هغې کې هېڅ شک نه شته که شک وای ما نه پوستوله او هغو کسانو چې ماته یې معلومات راکړي هغوی هم ډېر اعتباري کسان دي." فدایي دغه راز ویلي، چې په دغو سرچینو کې د طالبانو سرچینې هم دي. نوموړي ازادي راډیو ته د دغې پېښې د قیقه نېټه ونه ښوده خو ویې ویل، چې کورنۍ یې دا موضوع له ډېرې مودې راهیسې پټه ساتلي ده. د نوموړي د دغو ټویټونو په اړه طالبانو تراوسه رسماً کوم عکس العمل نه دی څرګند کړی. دا ګرانه ده، چې دغه ادعا په خپلواکه توګه تایید شي خو له کله چې طالبان پر افغانستان بیا واکمن شوي، د بشري حقونو مدافعو ډلو د طالبانو له خوا د پخواني نظام د وسله والو ځواکونو د غړیو او د مدني ټولنې د فعالانو په ګډون د په لسګونو کسانو د وژلو ادعاوې کړي دي. طالبانو که څه هم ډېرې دغه ادعاوې رد کړي او ویلي یې دي، چې د پخواني نظام کارکونکو ته عفوه اعلان شوې او څوک په قصدي توګه نه په نښه کېږي، خو ویلي یې دي چې واک ته د رسېدو په لومړیو ورځو کې ښایي د دوی په نوم ځینو وسله والو طالبانو د غچ اخیستنې ځینې کړنې ترسره کړې وي.

28.06.2022 ازادي راډیو

پکتیکا کې د زلزله زپلو سختې ورځې

د ملګروملتونو د راپور له مخې په پکتیکا او خوست ولایتونو کې د زلزلې د تلفاتو شمېر له زرو تنو اوښتی. د دې زلزلې مصیبت ځپلي په ډېرو سختو شرایطو کې ژوند کوي او مرستندویې موسسې هڅه کوي چې دوی ته مرستې ورسوي. په همدې حال کې ملګروملتونو له دې مصیبت ځپلو سره د بېړنۍ مرستې لپاره د لږترلږه ۱۵ میلیون ډالره بسپنې غوښتنه کړې.

25.06.2022 ازادي راډیو

د ملګرو ملتونو راتلونکې غونډه کې پر طالبانو د فشار زیاتولو غوښتنه وشوه

په پام کې ده چې د ملګروملتونو د بشري حقونو شورا راتلونکې اونۍ یوځل بیا په افغانستان کې د ښځو د حقونو پر موضوع بحث وکړي. د ملګروملتونو د بشري حقونو د شورا ویاند رونالډو ګومېز وايي، ټاکل شوې چې دا شورا به د جولای په لومړۍ نېټه په افغانستان کې د ښځو د حقونو په برخه کې د اندېښنو په اړه بحث وکړي. نوموړي پرون- جمعه خبریالانو ته وویل، دا غونډه د فرانسې او اروپايي ټولنې د وړاندیز په اساس جوړېږي. د فرانسې او اروپايي ټولنې سفیرانو د ملګروملتو د بشري حقونو شورا ته په یوه مکتوب کې لیکلي، چې د افغان ښځو او نجونو پر حقونو د محدودیتونو د زیاتېدو له کبله اندېښنه لري. په مکتوب کې په افغانستان کې د ښځو لپاره د کار او تګ راتګ د محدویتونو یادونه هم شوې ده. د ښځو د حقونو یوې فعاله فرشتې یعقوبي آزادۍ راډیو ته وویل، چې افغان ښځې اوس د پوهې هغې کچې ته رسېدلې دي چې خپلې مشروع غوښتنې په وضاحت سره بیان کړي. هغه وايي: "د ښځو لومړنۍ غوښتنه دا ده چې په ټولنه کې د انسان په توګه وپېژندل شي او نور لومړني او اساسي حقونه یې ورکړل شي لکه د زده کړو، تحصیل، کار، او د ټولنې په بېلابېلو برخو کې د مشارکت حقونه چې دا د افغانانو له ټولنیزو او دیني او فرهنګي ارزښتونو سره په تضاد کې نه دي." د فرانسې او اروپايي ټولنې سفیرانو د بشري حقونو له شورا څخه غوښتي دي چې په دې اړه یو بېړنی پرېکړه لیک هم خپور کړي. مېرمن یعقوبي وايي، د ښځو د حقونو په برخه کې پر طالبانو فشار نتیجه ورکوي. یعقوبي زیاتوي: "هغه مرسته چې نړیواله ټولنه یې کولای شي دا ده چې باید طالبان اړ کړي چې د ښځو حقونه په رسمیت وپېژني. د ښځو د حقونو په برخه کې د نړیوالې ټولنې فشار ډېر اغېز لرلای شي او اسلامي امارت دې ته اړ کولای شي چې د افغان ښځو لومړني او اساسي حقوق په رسمیت وپېژني." طالبان څه باندې لس میاشتې مخکې پر ټول افغانستان واکمن شول او له هغه راهیسې ښځې له کاره منع شوې او د نجونو پرمخ د منځنيو ښوونځيو او لېسو دروازې بندې شوې. طالبانو ویلي دي، چې ښځو ته به د شریعت په چوکاټ کې حقونه ورکوي او د نجونو د تعلیم په برخه کې پر یوه لایحه کار روان دی.

25.06.2022 ازادي راډیو

ازادي راډيويي مجله؛ د کيسې پيل څنګه کېږي؟

د افغانستان کتابتونونه څنګه له کتابونو ډک شي؟ د کيسې د پيل په اړه له څو تنو ليکوالو سره بحث او د ارګ د تاريخ په اړه مالومات. د دې اوونۍ ازادي راډيويي مجله کې نور ادبي او فرهنګي مالومات هم اورېدلی شئ. دا خپرونه چې احمد شيبر چمتو کوي، د لاندې غږيز فايل په کليک کولو يې اورېدلی شئ:

24.06.2022 ازادي راډیو

د تېر حکومت په دولتي ادارو کې کارکوونکې مېرمنې له بې‌وزلۍ او بې‌کارۍ کړېږي

يو شمېر مېرمنې چې د تېر حکومت پر مهال په دولتي ادارو کې کارکوونکې وې وايي، چې طالبانو له دندو لرې کړې دي، یا یې هم هغه ادارې لغوه اعلان کړي دي په کومو کې چې دوی مخکې کار کاوه. دا میرمنې له نړیوالې ټولنې او د طالبانو له حکومته غواړي چې یو ځل دې بیا ورته د کار زمینه برابره کړي. صدف هغه مېرمن ده چې د طالبانو له بیا ځلې واکمنېدو څخه مخکې یې، په یوې دولتي ادارې کې کار کاوه. صدف زیاتوي، طالبانو له دې او نورو ډېرو مېرمنو څخه د کار حق اخیستی، که څه هم نوموړې نه‌غواړي چې د خپلې ادارې نوم واخلي، خو دومره وایي چې طالبانو د دوی د ټولې ادارې فعالیت په ټپه درولی دی. د صدف په باور په افغانستان کې د بېکارۍ اواقتصادي ستونزو لوی لامل په خپله طالبان دي. نوموړې ازادي راډیو ته وویل: "د اسلامي امارت په راتګ سره زموږ د کار بنسټ له منځه لاړ، دا یوازې زه نه یم چې له دندې څخه لرې شوې یم، زما په څېر نورې ډېرې ښځې هم بېکاره شوې، موږ له ګڼو اقتصادي ستونزو سره مخ یو." صدف چې له میاشتو را په دې خوا له ګڼو اقتصادي ستونزو سره لاس او ګریوان ده، له نړیوالې ټولنې څخه غواړي چې افغان ښځو ته په دولتي اداروکې د کار په برخه کې هڅې چټکې کړي. خو دا یوازې د صدف ستونزه نه ده،، شیما هم چې د څو لوڼو مور ده وایي، په تېرو شلو کلونو کې په یوې دولتي اداره کې ماموره وه. شیما وایي، په دا دومره وخت کې یې چې کار کاوه د خپلو اولادونو لګښتونه یې برابرول، خو اوس د ډوډۍ پیدا کولو اجازه هم نه‌لري. شیما هم د خپلې نیستۍ او بې وزلۍ لامل د طالبانو حکومت ګڼي، ځکه له دې څخه یې دنده اخیستې ده. دا چې د امنیتي ستونزو له وجې د خپلې ادارې نوم نه اخلي، ازادي راډیو ته یې وویل: "موږ څه وکړو؟ بې سرپرسته یو، بې سرپناه یو، ژوند مو ښه نه دی، په کور کې نارینه نه‌لرو، موږ څه وکړو؟ څه وخورو؟ څه چاره لرو؟ په تېر نظام کې ښځو په دولتي ادارو او خصوصي سکتورونوکې کار کاوه، له مېرمنو څخه نورې ملاتړې ادارې هم وې، د کار زمینه یې برابروله، د موږ غږ یې تر یوه ځایه رساوه، خو اوس هیڅ نه‌شته." د طالبانو له بیا ځلې واکمنېدلو څخه وروسته یو شمېر هغه ادارې وتړلې چې مېرمنو به پکې کار کاوه، د ښځو وزارت او د بشري حقونو کمېسيون هغه ځایونه و چې د مېرمنو له حقونو څخه به یې دفاع کوله. د دوو ادارو کارکونکې اوس په کور ناستې دي، یوې مېرمنې چې د ښځو چارو په وزارت کې دنده درلودله او اوس بېکاره شوې، د موضوع د حساسیت له امله یې ونه غوښتل نوم او غږ يې په راپور کې خپور شي، ازادي راډیو ته یې وویل، د ښځینه مامورینو معاش کم شوی دی، فعالیت یې یوازې د حاضرۍ په امضا کولوپورې محدود دی او هغه کسان چې د کورنۍ ټول لګښتونه ور ترغاړې دي اوس هغه کم معاش هم نه‌لري. دغه مېرمن وايي، چې له دندو لرې شویو مېرمنو د خپلې کورنۍ د هوساینې له‌پاره بېلابېلې لارې کارولي، یو شمېر ښځې مجبوره شوې چې هېواد پرېږدې او ګاونډیو هېوادونو ته ولاړې شي، خو په خبره یې، هلته هم اقتصادي ستونزو اړ ایستې، چې بېرته افغانستان ته راشي. د دې مېرمنې په وینا یو شمېر ښځو خپلې ټولې ستونزې په یوه لیک کې یونما ته ولیکلې، خو هیڅ ډول ځواب یې هم تر لاسه نه‌کړ. له دې ټولو ستونزو سره سره بیا هم د طالبانو د حکومت ویاند ذبیح الله مجاهد له دولتي ادارو څخه د لرې شویو ښځو شمېر کم ګڼي، د نوموړي په وینا اوس هم د روغتیا او ښوونې او روزنې په برخه کې مېرمنې کار کوي. ښاغلي مجاهد  ازادي راډیو ته وویل: "د هغو مېرمنو شمېر چې بې دندې شوي، ډېر کم دی ، دوه یا درې فیصده به وي، هغه هم په هغو ادارو کې چې لغوه شوې دي، په کومو اداروکې چې مخکې ښځو کار کاوه، اوس یې هم کوي او خپل معاش اخلي، خو په ځینو اداروکې چې لا کاري چاپېریال برابر نه‌دی، دندې ته نه راځي خو معاش اخلي." طالبانو له بیا ځلې واکنمېدلو څخه وروسته په ډېری برخو کې پر ښځو محدویت ولګو، دوی یې له زده کړې او کار څخه منع کړې، مېرمنې له محرم د لرې واټن سفر نه‌شي کولی  او د جبري حجاب خبره یې هم وکړه؛ چې د طالبانو دې کړنو په هېواد دننه او بهر ګڼ غبرګونونه راوپارول، خو بیا هم د دوی په پرېکړو کې بدلون رانغی.

24.06.2022 ازادي راډیو

ايا اقتصادي ستونزې د دې لامل شوي چې طالبان د نجونو ښوونځي بند وساتي؟

د طالبانو د عدلیې وزیر د اسلامي همکارۍ سازمان پلاوي ته، چې مشري یې د اسلامي فقې د نړیوالې اکاډیمۍ سرمنشي په غاړه لري، ویلي چې د اقتصادي ستونزو له کبله نجونو ته جلا ښوونځي نه‌شي جوړولی ځکه چې امریکا د افغانستان پیسې کنګل کړي دي. ده دا هم ویلي چې که د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژندل شي، ډېرې ستونزې به حل شي. په دې موضوع عصمت څاروان د ښځو د حقونو له یوې فعالې ښایسته ساپۍ سره مرکه کړې او لومړی یې ورته ویلي چې ایا په رښتیا اقتصادي ستونزې د دې سبب شوي چې طالبان له شپږم ټولګي پورته د نجونو د ښوونځیو بند وساتي؟

24.06.2022 ازادي راډیو

د کونډو نړیواله ورځ؛ افغانستان کې کونډې ښځې په کوم وضعیت کې دي؟

د جون درویشتمه، د کونډو ښځو نړیواله ورځ! دا ورځ په افغانستان کې په داسې حال کې رارسېږي، چې پر دغه هېواد د طالبانو په بیاځلي واکمنېدو سره د نورو وګړو تر څنګ د افغان کونډو مېرمنو ژوند له سختو کړاوونو سره مخ دی. د ژوند د سختو کړاوونو کیسه کوي. سونیا وایي، دوه کاله وړاندې خاوند یې پر کرونا ویروس له اخته کېدو وروسته وفات شوی دی. دا مېرمن چې مخکې کابل ښار کې په یو ښوونځي کې د نجونو په یو منځني ښوونځي کې ښوونکې وه وایي، د خاوند له مړ کېدو وروسته یې په کورنۍ کې هېڅ بل نارینه نه شته او د کورنۍ سرپرستي دې ته ورتر غاړې ده. سونیا وایي، لوڼې یې وړې دي او د کار اوبار بل څوک نه لري، مخکې یوازې دې دنده درلودله چې کولای یې شول خپلو ماشومانو او کورنۍ ته یوه مړۍ حلاله روزي وګټي خو په خبره یې د طالبانو پر واکمنېدو له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي بند او دې هم بې دندې شوې ده. هغه زیاتوي: "له جدي ستونزو سره مخ یو، اوس د خلکو په کورونو کې کار کوم بیا په ورځ کې ۴۰ یا ۵۰افغانۍ راته راکوي، کله کله کوم کور وایفای راکوي هغه هم د دې لپاره زه هڅه کوم د انټرنېټ له لارې که کوم چېرې کار پیدا کړم یا هم کوم چا نه مرسته وغواړم، چې اولادو ته مې یوه مړۍ ډوډۍ پیدا کړم، ما له تېرې درېیو ورځو راهیسې یوازې اته وچې ډوډې خپلو ماشومانو ته پیدا کړل شوې، نور یې اړتیاوې یې نه شم پوره کولي ان یوه جوړې جامې ورته نه شم اخیستلی." سونیا شاوخوا ۱۵ کاله د معلمۍ، سرمعلمۍ او مدیریت تجربه لري، نوموړې وایي خپل لوړې زده کړې یې په پاکستان او کابل پوهنتون کې کړي خو اوس سخت روزګار د خلکو په کورونو کې جامې مینځولو ته اړه کړې _ هغه کار چې په خبره په اونۍ کې هم په اسانه نه مومندل کېږي. د کندهار ولایت اوسېدونکې مظلیفه بله افغان کونډه مېرمن ده چې د خپل اته کسیزه کورنۍ سرپرستي ور تر غاړې ده. دا مېرمن وایي، مېړه او یو ځوان زوی یې څو کاله وړاندې په افغانستان کې د وروستیو جګړو له امله وفات شوي دي چې اوس په کور کې هېڅ ځوان یا مشر نارینه نه لري. مظلیفه وایي، سره له دې چې په ژوند کې له ګڼو نورو کورنیو ستونزه سره مخ ده خو د خپلو ماشومانو د روزنې او سرپرستۍ مسوولیت یې له فشارونو سره مخ کړې ده. هغه وايي: "د ژوند حالات خو بیخي سخت دي راباندې، افغانستان خو ټول په غم لړلی دی، زه کونډه یم او اته یتیمان ۴ نجونې ۴ هلکان مې دي، هغه هم کوچني کوچني دي، زه خیاطي کوم چې په همدې خیاطۍ دوی ساتم." دا افغان کونډې مېرمنې په داسې وخت کې د خپل ژوند د سختیو خبره او د راتلونکي په اړه اندېښنه ښیي، چې پر افغانستان د طالبانو له بیاځلي واکمنېدو سره له تېرو لسو میاشتو راهیسې په دغه هېواد کې ډېری هغه مېرمنې هم بې کاره شوي چې تعلیم یې کړی او مخکې یې په بېلابېلو برخو کې دندې او فعالیتونه درلودل او کولای یې شول د خپلو کورنیو اقتصادې اړتیاوې پوره کړي. د جون میلادې میاشتې ۲۳مه نېټه د ملګرو ملتونو نړیوال سازمان له لوري د کونډو ښځو د نړیوالې ورځې په توګه نومول شوې او هر کال دا ورځ له بشري حقونو د سرغړونو په اړه د عامه پوهاوي د کچې د لوړولو په هدف نمانځل کېږي. بلخوا د افغان ښځو د حقونو ځینې فعاله او د پخوانۍ ولسي جرګې غړې صایمه خوږیاڼۍ وايي، د افغانستان د تاریځ په بېلابېلو پړاونو کې تر بل هر چا زیاته قرباني ښځو ورکړې او د جګړو او نورو ټولنیزو ناخوالو درانده زیانونه هم تل د دوی پر اوږو بار وي. خوږیاڼۍ وویل: "نړیواله ټولنه مرستې کوي خو هغه لنډ مهاله وي، ښه خبره دا ده چې زموږ هغه خویندې چې باسواده دي بېرون دې ورته د کار زمینه برابره کړي او هغه خویندې چې بې سواده دي په کور دننه او یا بهر د کسب او کار داسې زمینه دې ورته برابرې کړي چې هغوی یې په دوام په خپلو پښو ودرېږي او خپله نفقه برابره کړي." هڅه مو وکړه د دغو ښځو د اندېښنو، غوښتنو او ستونزو د حل په اړه د طالبانو د حکومت د پلانونو او دا چې دا مهال په ټول افغانستان کې په رسمي توګه له دوی سره څومره کونډې ثبت دي، معلومات له طالب چارواکو هم معلومات تر لاسه کړو، خو ویاندویانو یې له ژمنو سره سره بیا هم موږ سره په دې اړه د راپور تر خپرېدو دا معلومات شریک نه کړل. پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو مخکې د تېر جمهوري حکومت د کار او ټولنیزو چارو وزارت د معلوماتو له مخې په ټول افغانستان کې له دوی سره درې نیم لکه کونډې او یتیم ماشومان ثبت وو، چې د ډېری ښځو مېړونه د افغانستان د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو په ځانګړې توګه په وروستیو کلونو کې د جمهوري نظام د امنیتي او دفاعي ځواکونو او طالبانو تر منځ جګړو، په ښارونو او ولایتونو کې د حملو او بریدونو او دغه شان سړک غاړې ماین چاودنو په پایله کې او په کمه اندازه یې بیا د مناسبو روغتیایي خدماتو د نشتون کونډې وژل شوي او مړه شوي وه. د وروستیو کورنیو او بهرنیو رسنیو د معلوماتو له مخې اوسمهال په افغانستان کې له نیمایي زیاتې دغه کونډې مېرمنې د خپل یو وخت اضافه خوړو ته لاسرسی نه لري. افغان ښځې چې په کې کونډې ښځې هم شاملې دي تر هغه وروسته لا وځپل شوې چې د تېر جمهوري حکومت په بېلابېلو ادارو کې یې په مختلفو بستونو کې او یا هم خصوصي سکټور کې ځان ته دومره کار او بار برابر کړی و، چې تر یو بریده یې کولای شول د خپلو کورنیو اقتصادي اړتیاوې پرې پوره کړي. خو له کله چې طالبان پر دغه هېواد بیاځلي واکمن شوي، دندې لرونکې ښځې هم بې کاره او پر کورونو کېنول شوې او دوی وايي، چې د اقتصادي ستونزو له امله دوی د شخصي کار اوبار زمینه هم ځانونو ته نه شي برابرولی. د تېر جمهوري حکومت پر مهال د کرنې او مالدارۍ وزارت په ولایتونو کې کونډو ښځو ته د چرګانو فارمونه، شنې خونې او بېلابېلې نورو فعالیتونو برابرول خو د طالبانو د حکومت له لوري تر دې دمه د دغه ډول پروژو په اړه څه نه دي ویل شوي.

23.06.2022 ازادي راډیو

OK
This site uses cookies. By continuing to browse the site, you are agreeing to our use of cookies. Find out more