د ایران وروستي اعتراضونه او د هغوی سیاسي او اقتصادي اغېزې پر افغانستان
لیکوال : سمیع الله خالد سهاک
د ۲۰۲۵ کال په وروستیو او د ۲۰۲۶ کال په لومړیو میاشتو کې، ایران د خپل وروستي تاریخ له تر ټولو مهمو ولسي اعتراضونو سره مخ شو. دا ناارامي د ۲۰۲۵ کال د دسمبر په وروستیو کې پیل شوه، کله چې په تهران او نورو لویو ښارونو کې پراخ لاریونونه د اقتصادي ستونزو د زیاتېدو، د لوړې انفلاسیون، د ملي اسعارو د سختې بېارزښته کېدو، او د خلکو د اوږدمهاله سیاسي فشار او ناسمو مدیریتي پالیسیو پر وړاندې د پراخې نارضایتۍ له امله رامنځته شول. دغو اعتراضونو نه یوازې د ایران لپاره، بلکې د سیمې د نورو هېوادونو، په ځانګړي ډول افغانستان لپاره هم جدي ننګونې رامنځته کړې دي. دا مقاله د ایران د اعتراضونو ریښې او پراخوالی څېړي، د هغوی اهمیت بیانوي، او دا ارزوي چې دا اعتراضونه د افغانستان پر سیاسي او اقتصادي وضعیت څه اغېز لري. دغه بحث د وروستیو راپورونو، د کارپوهانو د تحلیلونو، او د دواړو هېوادونو د ټولنیز–اقتصادي وضعیت پر معلوماتو ولاړ دی.
په ایران کې د اعتراضونو ریښې
هغه اعتراضونه چې د ۲۰۲۵ کال د دسمبر په وروستیو کې په ایران کې پیل شول، ډېر ژر له اقتصادي غوښتنو څخه سیاسي بدلونونو ته واوښتل. د دغو اعتراضونو اصلي لامل د ایراني ریال سخت ارزښت کمېدل او د انفلاسیون چټک زیاتوالی و. د وروستیو معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۵ کال تر پایه انفلاسیون تر ۴۲ سلنې زیات شو او د ریال ارزښت د امریکا د ډالر پر وړاندې تر ټولو ټیټې کچې ته ورسېد، چې له امله یې د خوړو او اساسي توکو بیې ډېرې لوړې شوې.
په پیل کې دا اعتراضونه د تهران د تاریخي بازار سوداګرو او دوکاندارانو لهخوا پیل شول، چې د لوړو بیو او اقتصادي بېثباتۍ پر وړاندې یې اعتراض کاوه. وروسته بیا دا خوځښت محصلینو، کارګرانو او عادي خلکو ته هم وغځېد. لاریون کوونکو یوازې اقتصادي غوښتنې نه لرلې، بلکې د حکومت پر سیاستونو او مشرتابه یې پراخې سیاسي نیوکې هم کولې.
دغه اعتراضونه د ایران د اقتصاد ژورې جوړښتي ستونزې هم څرګندوي، هغه ستونزې چې له کلونو راهیسې راټولې شوې دي. نړیوال بندیزونه، چې د ایران د اټومي پروګرام له امله بیا ولګول شول، د ایران نړیوالو بازارونو ته لاسرسی سخت محدود کړی او انفلاسیون او بېکاري یې زیاته کړې ده. سربېره پر دې، داخلي ناسم مدیریت، دوامدار مالي کسرونه، او د ملي اسعارو ارزښت کمېدل د خلکو پر اقتصادي نظام باور کمزوری کړی دی. همدغو شرایطو د حکومت پر وړاندې پراخه نارضایتي زیاته کړه او اقتصادي اعتراضونه یې په چټکۍ سره سیاسي بڼه خپله کړه.
د ایران کورنی غبرګون او نړیوال غبرګونونه
د ایران حکومت په پیل کې هڅه وکړه چې اعتراضونه د امنیتي اقداماتو، نیونو، او د انټرنېټ د بندولو له لارې کنټرول کړي. راپورونه ښيي چې زرګونه کسان نیول شوي او سلګونه تنه د امنیتي ځواکونو سره په نښتو کې وژل شوي دي. د انټرنېټ بندیزونو او د اړیکو پرې کېدو د خلکو ورځنی ژوند او اقتصادي فعالیتونه نور هم ګډوډ کړل.
په نړیواله کچه، لوېدیځو هېوادونو دا تاوتریخوالی وغنده او د زغم غوښتنه یې وکړه. ځینو مشرانو حتی د اعتراض کوونکو د بهرني ملاتړ اشارې هم ورکړې، خو د دغو څرګندونو عملي اغېزې لا هم روښانه نه دي. دا اعتراضونه یوازې اقتصادي نه، بلکې ژور سیاسي اهمیت هم لري. شنونکي وايي چې د ایران حکومت د مشروعیت له جدي بحران سره مخ دی، ځکه د خلکو باور کم شوی او د اصلاحاتو غوښتنې زیاتې شوې دي. دا چې ایران دا ناارامي څنګه مدیریت کوي، اغېزې به یې له خپلو پولو ډېرې هاخوا وغځېږي.
د افغانستان سیاسي وضعیت او نازک ثبات
د دې لپاره چې د ایران د اعتراضونو اغېز پر افغانستان ښه درک شي، باید د افغانستان خپل سیاسي او اقتصادي وضعیت هم په پام کې ونیول شي. افغانستان له اقتصادي بېثباتۍ، د نړیوالې ټولنې له محدودې پېژندنې، او دوامداره بشري بحرانونو سره مخ دی. وروستي راپورونه ښيي چې افغانستان په تېرو کلونو کې له تر ټولو سختو اقتصادي ټکانونو سره مخ شوی، چې د اقتصادي تولید کمښت او دوامدار ناامني یې لا پسې سخت کړي دي.
د ۲۰۲۱ کال وروسته، د طالبانو له بیا واک ته رسېدو سره، افغانستان ونه شو کولای پراخ نړیوال مشروعیت ترلاسه کړي، له اقتصادي انزوا سره مخ شو، او داخلي مخالفتونه یې دوام لري. همدا کمزورۍ افغانستان د سیمې له بدلونونو، په ځانګړي ډول د ګاونډي ایران له وضعیت څخه ډېر اغېزمن کوي، ځکه دواړه هېوادونه تاریخي، کلتوري او اقتصادي اړیکې لري.
پر افغانستان اقتصادي اغېزې
د ایران د اعتراضونو او اقتصادي ستونزو تر ټولو مستقیم اغېز پر افغانستان د سوداګرۍ له لارې څرګندېږي. ایران د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی، په ځانګړي ډول هغه مهال چې د پاکستان له لارې دودیزې سوداګریزې لارې له بندېدو یا ستونزو سره مخ وي. افغان اقتصادي شنونکي وايي چې افغانستان د وارداتو، صادراتو او ترانزیټي سوداګرۍ لپاره تر ډېره پر ایراني بازارونو او ترانسپورتي لارو تکیه لري.
په ایران کې ناارامي او اقتصادي بېثباتي کولی شي دا سوداګریزې اړیکې ګډې وډې کړي. که اعتراضونه او اقتصادي ستونزې دوام ومومي، ایراني شرکتونه ممکن واردات کم کړي، سوداګر ښايي د پولې هاخوا سوداګرۍ ته زړه ښه نه کړي، او ایراني چارواکي ښايي پر پوله د توکو د تګ راتګ سخت کنټرولونه ولګوي. دا حالت د افغانستان د سوداګرۍ او اقتصادي بیا رغونې لپاره منفي پایلې لرلای شي.
دا ګواښ ځکه لا جدي دی چې د افغانستان اقتصاد لا هم کمزوری دی او پر سیمهییزې سوداګرۍ تکیه لري. که څه هم د افغانستان د اقتصاد وزارت ځینو چارواکو هڅه کړې چې وضعیت عادي وښيي او ویلي یې دي چې اعتراضونه به پر دوهاړخیزو اړیکو جدي اغېز ونه کړي، خو عملي ستونزې لکه د ترانسپورټ ګډوډي او د سوداګرۍ ځنډونه کولی شي لګښتونه لوړ کړي او اقتصادي فعالیتونه ورو کړي.
سربېره پر دې، په ایران کې بېثباتي د افغان سوداګرو او پانګهوالو پر باور هم اغېز کوي. که ایراني تولیدوونکي د اعتراضونو له امله له ستونزو سره مخ شي، افغانستان به د سون توکو، ساختماني موادو او نورو مصرفي توکو له کمښت او د بیو له لوړېدو سره مخ شي. ډېر افغان کاروبارونه پر ایراني بندرونو، رېل پټلۍ او سړکونو تکیه لري، او هر ډول ګډوډي به افغانستان دې ته اړ کړي چې بدیلې او ډېرې ګرانې لارې وکاروي.
پر افغان کډوالو او ټولنیزو اړیکو اغېز
ایران د افغان کډوالو او مهاجرو یو ستر کوربه هېواد دی، چې ډېری یې له لسیزو راهیسې هلته ژوند او کار کوي. په ایران کې دوامداره ناارامي او اقتصادي کمزوري د افغان کډوالو لپاره ټولنیز او حقوقي فشارونه زیات کړي دي، چې له ډلې یې شړل هم شامل دي. یوازې په ۲۰۲۵ کال کې، ایران له یو میلیون څخه زیات افغان کډوال بېرته وشړل، چې دا کار د افغانستان–ایران پر پوله بشري بحران ته لاره هواره کړه.
سیاسي بېثباتي او اقتصادي ستونزې کولی شي دا ګواښونه نور هم زیات کړي. سختدریځې ډلې ښايي د کډوالو پر وړاندې سخت دریځ غوره کړي، د کار فرصتونه محدود کړي، یا افغانان د اقتصادي ستونزو قرباني وګرځوي. د ډېرو راستنېدونکو کډوالو راتګ به د افغانستان پر محدودو عامه خدمتونو، کورونو او کاري بازار سخت فشار واچوي او ټولنیز ثبات به له خطر سره مخ کړي.
د کار له لاسه ورکول، جبري راستنېدل، او د پیسو لېږد کمېدل د افغان کورنیو عایدونه کموي. د ایران څخه د افغان کارګرانو لېږل شوې پیسې د ډېرو کورنیو لپاره د ژوند مهمه سرچینه ده، او که دا سرچینه کمه شي، د افغانستان اقتصادي ستونزې به نورې هم ژورې شي.
سیاسي پایلې او سیمهییز بدلونونه
له سیاسي پلوه، په ایران کې کورنۍ ناارامي ښايي د دې هېواد وړتیا کمه کړي چې د افغانستان او سیمې په سیاست کې فعاله ونډه ولري. که د ایران حکومت پر کورنیو ستونزو بوخت شي، ښايي پر بهرني سیاست، په ځانګړي ډول له افغانستان سره پر اړیکو، لږ تمرکز وکړي. دا حالت کولی شي هم مثبت او هم منفي پایلې ولري.
له یوې خوا، د ایران د نفوذ کمېدل ښايي افغانستان ته د خپلو کورنیو پرېکړو لپاره یو څه زیات واک ورکړي. خو له بلې خوا، د دیپلوماتیکو اړیکو کمزورېدل کولی شي د ګډو سیمهییزو همکاریو، لکه د هلمند سیند د اوبو د مدیریت تړونونو، ته زیان ورسوي، هغه مسایل چې لا له وړاندې د دواړو هېوادونو ترمنځ د لانجې وړ دي.
افغان سیاسي شنونکي اندېښنه لري چې د ایران بېثباتي ښايي سیمهییزو اړیکو ته هم زیان ورسوي، په ځانګړي ډول د اقتصادي مشارکتونو او دیپلوماتیکو همکاریو له پلوه. که د ایران سیاسي لومړیتوبونه کورنیو ستونزو ته واوړي، پانګونې او ګډې پروژې ښايي وځنډېږي یا لغوه شي، چې دا به افغانستان له سیمهییزې همکارۍ او پرمختګ څخه بېبرخې کړي.
پایله
د ایران وروستي اعتراضونه، چې د ژورو اقتصادي ستونزو او زیاتېدونکې سیاسي نارضایتۍ له امله رامنځته شوي، د دې هېواد له مهمو کورنیو بحرانونو څخه ګڼل کېږي. دا اعتراضونه یوازې د انفلاسیون، د اسعارو د ارزښت کمېدو او بېکارۍ پر وړاندې غبرګون نه دی، بلکې د پراخ سیاسي بدلون غوښتنه هم څرګندوي.
د دې ناارامۍ اغېز پر افغانستان څرګند او څو اړخیز دی. له اقتصادي پلوه، له ایران سره د سوداګرۍ ګډوډي د افغانستان کمزوري اقتصاد ته جدي ګواښ دی. له ټولنیز پلوه، په ایران کې د افغان کډوالو ستونزې د افغانستان پر کورنیو او ټولنې ناوړه اغېز لري. له سیاسي پلوه، د سیمې بدلېدونکي شرایط کولی شي د افغانستان دیپلوماتیک وضعیت بدل کړي.
په ټوله کې، د ایران کورنۍ ستونزې یوازې د دغه هېواد پورې محدودې نه دي، بلکې اغېزې یې پر ګاونډي افغانستان هم غځېدلې دي. د دې اړیکو درک کول د هغو سیاستوالو او اړخونو لپاره اړین دي چې غواړي په سیمه کې ثبات، همکاري او سوکالي رامنځته کړي.
منابع
• “2025–2026 Iranian protests.” Wikipedia.
• “2025 Iranian protests.” Wikipedia.
• “Iranian economic crisis.” Wikipedia.
• “Iran Protests Enter Second Week, Raising Concerns for Afghanistan.” TOLOnews.
• “2025 Afghan deportation from Iran.” Wikipedia.
• “Afghanistan–Iran water dispute.” Wikipedia.
• “Iran Protests Enter 11th Day Despite Arrests & Deadly Crackdown.” AFIntl.com.
• “Iran’s protests escalate with internet blackouts.” The Guardian.
پای
سمیع الله خالد سهاک
جنوری، ۲۰۲۶
کالیفورنیا، امریکا
