دولت او حکومت څه شی دی؟
ولې افغانستان یوه باثباته ملي دولت ته اړتیا لري؟
آیا له ټاکنو پرته د خلکو د مشارکت نورې لارې شته؟
دا او دې ته د ورته نورو پوښتنو، کره ځوابونه په همدې لیکنه کې ومومئ.
دولت هغه سیاسي او حقوقي جوړښت دی چې په یوه ټاکلې جغرافیه کې د خلکو ، خاورې، حاکمیت او ادارو پر بنسټ رامنځته کېږي. دولت د قانون جوړونې، امنیت، عدالت، بهرني سیاست او د عامه نظم د ساتلو مسؤلیت لري.
حکومت د دولت هغه اجرائیوي برخه ده چې د یوې ټاکلې مودې لپاره د دولت چارې پر مخ وړي. حکومتونه بدلېږي، خو دولت دایمي بنسټونه لري.
د نړۍ هېوادونه د خپل تاریخ، کلتور، ټولنیز جوړښت او سیاسي تجربو له مخې بېلابېل حکومتي نظامونه لري. هېڅ نظام په مطلق ډول د ټولو هېوادونو لپاره مناسب نه دی؛ بلکې د یوه هېواد شرایط ټاکي چې کوم نظام ورته ډېر اغېزمن تمامېږي.
د نړۍ د حکومتونو مهم نظامونه:
１- ولسمشریز جمهوریت
په دې نظام کې ولسمشر د دولت او حکومت مشر وي. ولسمشر عموماً د خلکو له خوا ټاکل کېږي او له پارلمان څخه جلا اجرائیوي واک لري.
: بېلګې
متحده ایالات (امریکا)، برازیل، مکسیکو، ارجنټاین
ځانګړتیا یې:
دا نظام د قوي اجرائیوي رهبرۍ زمینه برابروي، خو که ادارې کمزورې وي، د واک د ډېر تمرکز خطر رامنځته کېدای شي.
２- پارلماني نظام
په پارلماني نظام کې حکومت د پارلمان د اکثریت له لارې جوړېږي او لومړی وزیر د حکومت مشري کوي. حکومت د پارلمان پر وړاندې مسؤل وي.
بیلګې یې:
جرمني، هالنډ، سویډن، ناروې، جاپان
ځانګړتیا یې:
د واک د کنټرول او سیاسي حساب ورکونې لپاره قوي میکانیزمونه لري.
３- نیمه ولسمشریز نظام
په دې نظام کې ولسمشر او لومړی وزیر دواړه اجرائیوي رول لري. ولسمشر معمولاً د ملي او بهرني سیاست په برخو کې مهم رول لري، او لومړی وزیر د حکومت چارې اداره کوي.
بېلګې یې:
فرانسه، پرتګال، رومانیا
ځانګړتیا یې:
د قوي ولسمشر او پارلماني کنټرول ترمنځ د توازن هڅه کوي.
４- مشروطه پاچاهي
په دې نظام کې پاچا یا ملکه د دولت مشر وي، خو اصلي سیاسي واک د منتخب حکومت او پارلمان سره وي.
بېلګې يې :
بریتانیا، هالنډ، بلجیم، ناروې، جاپان
５- مطلقه پاچاهي
په دې نظام کې ډېری دولتي واک د پاچا یا سلطان په لاس کې وي.
بیلګي يې :
سعودي عربستان، عمان، قطر، برونای
６- یوګوندي نظامونه
په دې نظامونو کې یو ګوند د دولت اصلي سیاسي واک لري او سیاسي سیالي محدوده وي.
بېلګې یې:
چین، ویتنام، کیوبا، لاوس
اوس به د افغانستان پر حالا تو او دولت جوړونه تم شو.
افغانستان د جغرافیایي موقعیت، تاریخي تجربو، ټولنیزي رنګارنګۍ، اوږدو جګړو او د بهرنیو قدرتونو د سیالیو له امله ځانګړي شرایط لري.
په افغانستان کې د دولت تر ټولو لویه ننګونه یوازې د حکومت جوړول نه دي؛ بلکې د داسې ملي دولت جوړول دي چې
ملي حاکمیت وساتي؛
امنیت تأمین کړي؛
ټول خلک ځان د نظام برخه وبولي؛
بهرنۍ لاسوهنې بندې کړي؛
عدالت او قانون حاکم کړي.
: ټاکنې او د افغانستان تجربه
په ډېرو پرمختللو هېوادونو کې ټاکنې د خلکو د سیاسي مشارکت تر ټولو مهمه وسیله ده. خو په جګړه ځپلو او کمزورو دولتونو کې ټاکنې هغه وخت بریالۍ وي چې قوي ادارې، اقتصادي ثبات او د قانون حاکمیت موجود وي.
د افغانستان تجربه ښيي چې ټاکنې کله ناکله د دغو لاندې عواملو له امله له ستونزو :سره مخ کېږي
د سیمه ییزو زورواکو نفوذ؛
د پیسو او شتمنۍ نابرابره اغېزه؛
د بې وزلو خلکو اقتصادي مجبوریت؛
قومي او شخصي اړیکي؛
د انتخاباتي ادارو کمزورتیا.
له همدې امله یوازې ټاکنې د ملي مشروعیت یوازینۍ سرچینه نه شي کېدای، بلکې باید له نورو مشارکتي میکانیزمونو سره یوځای شي.
لویه جرګه: د افغانستان د مشارکت تاریخي دود
لویه جرګه د افغانستان یو تاریخي او دودیز سیاسي بنسټ دی چې د مهمو ملي پرېکړو لپاره کارول شوې ده.
: د لویې جرګې مهمې ځانګړتیاوې
د ټولنې د بېلابېلو برخو ګډون؛
د خبرو او توافق فرهنګ؛
د ملي اجماع رامنځته کول؛
د بحرانونو پر مهال د پرېکړې کولو وسیله.
تاریخي بېلګه:
د ۱۹۶۴ کال لویه جرګه او اساسي قانون او دې ته ورته داسې نوری لویې جرګې.
خو لویه جرګه هم هغه وخت اغېزمنه ده چې استازي یې په رښتینې توګه د خلکو استازیتوب وکړي او د زورورو کسانو له نفوذ څخه خوندي وي.
ایا له ټاکنو پرته د خلکو د مشارکت نورې لارې شته؟
په نړۍ کې ډېر کم داسې ملي دولتونه شته چې هېڅ ډول ټاکنې ونه لري او بیا هم پراخ مشروعیت ولري. خو ځینې هېوادونه د خلکو د ګډون لپاره نور میکانیزمونه هم کاروي.
سویس د مستقیمې دیموکراسۍ له لارې خلک د ټولپوښتنو او سیمهییزو جوړښتونو په وسیله په پرېکړو کې شریکوي.
ځینې دودیز نظامونه لکه د خلیج ځینې هېوادونه د شوراګانو او ټولنیزو مشورو له لارې د خلکو ګډون تنظیموي، که څه هم د دوی سیاسي جوړښتونه له انتخاباتي نظامونو سره توپیر لري.
له دې تجربو څخه زده کړه دا ده چې ، د خلکو مشارکت یوازې په ټاکنو محدود نه دی؛ خو د مشارکت هره بڼه باید د حساب ورکونې، عدالت او قانون له اصولو سره مل وي.
د افغانستان لپاره د قوي مرکزي ملي دولت : اهمیت
د افغانستان لپاره د تاریخي او جغرافیایي شرایطو له مخې، یو قوي مرکزي ملي :دولت د لاندې دلیلونو له امله مهم دی
１- د ملي یووالي ساتنه
افغانستان د مختلفو قومونو، سیمو او ټولنیزو جوړښتونو هېواد دی. یو قوي ملي مرکز کولی شي د ټولو اتباعو لپاره ګډ هویت او واحد قانون رامنځته کړي.
２- د بهرني نفوذ مخنیوی
د افغانستان جغرافیایي موقعیت تل د سیمې او نړۍ د قدرتونو د سیالۍ سبب شوی دی. قوي مرکزي دولت کولی شي ملي حاکمیت وساتي او بهرني نفوذونه محدود کړي.
３- د امنیت او قانون حاکمیت
ملي اردو، امنیتي ادارې، بهرنی سیاست او ستراتیژیکې پرېکړې باید د یوه واحد ملي دولت تر واک لاندې وي.
: د افغانستان لپاره مناسب ماډل
د افغانستان شرایطو ته په کتو، تر ټولو مناسب نظام هغه کېدای شي چې لاندې ځانګړتیاوې ولري:
قوي مرکزي ملي دولت د امنیت، بهرني سیاست، اقتصاد او ملي حاکمیت لپاره؛
مسلکي او بې طرفه دولتي ادارې؛
د قانون حاکمیت او خپلواکه قضایه قوه؛
د خلکو پراخ مشارکت د لویې جرګې، شوراګانو، مدني بنسټونو او نورو قانوني لارو؛
د سیمهییزو اړتیاوو لپاره اداري صلاحیتونه، خو د ملي یووالي په چوکاټ کې.
پایله
د نړۍ تجربې ښيي چې د یوه هېواد بریا یوازې د حکومت په نوم پورې تړلې نه ده، بلکې د ادارو په کیفیت، مشروعیت، عدالت او د خلکو په باور پورې اړه لري.
د افغانستان په څېر جګړه ځپلي هېواد لپاره تر ټولو مهم هدف د داسې قوي، باثباته او مشروع مرکزي ملي دولت جوړول دي چې د هېواد یووالی، امنیت او خپلواکي خوندي کړي.
همدارنګه دغه دولت باید د خلکو د واقعي مشارکت، د افغانستان د تاریخي دودونو لکه لویې جرګې، او د قانون پر بنسټ د سیاسي ونډې زمینه برابره کړي.
د افغانستان د ثبات لپاره غوره لاره دیوې قوي ملي مرکزي واکمنۍ لرل، عادلانه اداره ، متوازن خدمات وړاندې کول او د خلکو پراخ او واقعي مشارکت اړین دی.
پوهنمل دوکتوراندوس رحمت ځواکمن
هالنډ/ ۳-۸-۲۰۰۶
