علوم کتابداری و اطلاعرسانی درافغانستان نام قدیمِ اش «علم اطلاعات و دانششناسی» است وبهمین منظور وزارت اطلاعات وکلتور داریم که به مطالعه و بررسی شیوههای گوناگون تولید دانش، گردآوری منابع وزمینه سازی اطلاعاتی (کتاب، مجله، اخبار ، تی وی لوح فشرده، بانکهای اطلاعاتی، پایگاه اطلاعاتی، اینترنت وویب سایت سازماندهی، بازیابی و اشاعهٔ این منابع و محملهای اطلاعاتی میپردازد و در این راستا تلاش مینماید که در وقت خواننده یا کاربر صرفهجویی نماید. این دانش در واقع آمیزهای است از دانش های؛ Data، اطلاعات، دانش، مدیریت، فناوری، ارتباطات، اسناد، سایبرنتیک، کتابداری و فلسفه همګرایی است.
تاریخچه
وکلیمه کتابداری به عنوان برابر کلیمه انگلیسی "Librarianship" انتخاب شده است. دانشمند بزرگ، شیالی رانگاناتان زمانی که در دههٔ ۱۹۳۰ از انگلیس به هندوستان بازگشت و درصدد راهاندازی این دانش نوین در هند برآمد، جامعه هند در فهم این کلیمه مشکل داشتند و در نتیجه ایشان کلیمه جدید "Library Science" یعنی علم کتابداری را جایگزین آن کلیمه نمود. امروزه در آمریکا این کلیمه بیشتر بکار گرفته میشود.
در دههٔ ۱۹۹۰ با اختراع ریزرایانهها و در سال۱۹۹۰ با اختراع ویب سایتها و ورود این فناوریهای نوین اطلاعاتی به پهنه کتابخانههای جهان این دانش نیز دستخوش دگرگونیهای گستردهای شد. در نتیجه محققان و استادان این رشته درصدد تغییر نام آن برآمدند و کلیمهٔ "Information" و "Information Science" یعنی "اطلاعات" یا "اطلاعرسانی" نیز به نام این دانش اضافه شد و امروز از آن به عنوان "Library & Information Sciences" یعنی: علوم کتابداری و اطلاعرسانی یاد میشود. امروزه در انگلستان و برخی کشورهای دیگر عناوین و زیرشاخههای دیگری از جمله "Information Studies" و "Information Management" نیز مطرح شدهاند که هر یک محتوای خاص خود را دارد.. کتابداری افرادی را تربیت میکند تا در کتابخانهها و مراکز اطلاعرسانی به کار اشتغال یابند. فارغالتحصیلان این رشته دارای دانش و مهارتهایی است که از طریق آنها میتوانند کتابها وسایر منابع و اطلاعات را به شکل چاپی و الکترونیکی ثبت و ضبط و گردآوری و سازماندهی کرده و اشاعه دهند. در واقع محل فعالیت فارغ التحصیلان این رشته کتابخانهها، آرشیوها و مراکز اطلاعرسانی است. در افغانستان از سال ۱۳۴۵ هجری خورشیدی این رشته با مقطع فوق لیسانس در پوهنتون کابل با ید میشد که نشد. با ظهور منابع الکترونیکی و ورود کامپیوتر به کتابخانهها ماهیت این رشته هم دگرگون شده و فارغ التحصیلان متناسب با تحولاتی که در این رشته رخ داده است با مهارتهای مختلف رایانه ای و اینترنتی آشنایی پیدا میکنند. ولی درهیچ وقت وسال با توجه به تحولاتی که در این رشته رخ داده عنوان کتابداری به علم اطلاعات و دانششناسی تغییر نه یافته است. امروزه این دانش در افغانستان خواهی نخواهی نیز گسترش می یابد و زیرشاخههای تازهای از جمله اطلاعشناسی و وویب شناسی و علم سنجی و آرشیو را هم در بر میگیرد.
در اصل یک کتابدار در زمینههای سازماندهی، بازیابی و اشاعه اطلاعات در قالبهای گوناگونی اعم از کتاب، مجله، اخبار پایگاههای اطلاعاتی و اینترنت تخصص دارد.
همانطور که همه میدانید، اگر جامعهای بخواهد پیشرفت کند و توسعه یابد، باید مردم آن جامعه از نظر سواد رشد بالایی وموثرداشته باشند و اطلاعات خود را بهروز سازند.
کتابخانهها برای این امر در تمام جوامع بشری به وجود آمده است. اگر کتابخانه بخواهد افراد بشری را بهروز سازد، خود باید پویا باشد.
امروزه کتابخانهها به صورت الکترونیکی درآمدهاند، تا هر کس نیاز اطلاعاتی خود را در آن بر طرف سازد.
کارکنان کتابخانهها که به کتابدار شهرت دارند، مسئول خدماترسانی و اطلاعرسانی به تمام افراد مراجعهکننده هستند.
کتابدار باید از کار خود لذت ببرد و با مراجعهکننده با تبسم و خشنودی برخورد نماید، بهطوریکه افراد جذب کتابخانهها شوند. کتابدار باید از خود مایه بگذارد و نگذارد که مراجعهکننده بدون اینکه نیازش بر طرف شود از کتابخانه بیرون آید.
امروزه اینترنت که دنیای اطلاعات است، در دسترس همگان قرار دارد و هر کس میتواند خود جویای مطالب باشد؛ ولی کتابدار به عنوان واسطه باید به این افراد کمک کند؛ زیرا بعضی مطالب از صحت و اعتبار کافی برخوردار نیستند و تنها کتابدار میتواند این مشکل را برطرف سازد.
معنی کتابداری بدین معناست: اطلاعرسانی، برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی، به روز ساختن اطلاعات افراد و کسی که اینها را ارائه دهد کتابدار است.
در ضمن برای اینکه یک کتابدار شویم باید در مراکز عالی و دانشگاهها درس خواند و مهارت لازم برای این رشته را کسب نماییم. میتوان گفت از جمله عوامل پیشرفت مسلمانان در سالهای اول در زمینههای علمی و فرهنگی، به توجه آنان به کتاب و کتابخانه ارتباط داشته است. چرا که همواره جمعآوری کتابهای سودمند و مفید و به عبارت دیگر کتابخانههای عظیم، نشانه پیشرفت یک ملت و جلوه واقعی توجه آنها به علم و دانش است. امروزه با وجود آن که ما در عصر ارتباطات و خانواده جهانی به سر میبریم، توجه لازم به کتابخانهها که مرکز اصلی اطلاعرسانی هستند، نمیشود و نقش مهم و با ارزش کتابخانه را در حد مخزن کتاب و کتابدار را در حد امانت دهنده کتاب پایین آوردهایم. هدف رشته کتابداری این است که کتابخانهها جایگاه واقعی خود را به دست آورده و باعث رشد فرهنگی جامعه شوند.
گفتنی است که رشته کتابداری در مقطع کارشناسی دارای سه گرایش «علوم انسانی»، «علوم پایه»[۱] و «علوم طبی» است که محصلان گرایش علوم انسانی درسهایی در زمینه مبانی علم حقوق، جغرافیای شهری، اقتصاد، تاریخ دینها و مدیریت مطالعه میکنند و محصلین گرایش علوم پایه در زمینه ریاضیات، فیزیک، کیمیا، آحصایه زمینشناسی و فیزیولوژی اطلاعات پایه را به دست میآورند ومحصلین گرایش علوم طبی در زمینه زیستشناسی آناتومی، بیوشیمی، روانشناسی، داروشناسی و کلیه علوم اطلاعات پایه را کسب مینمایند.
کلیمه دانششناسی یا علم اطلاعات نخستین بار توسط هوشنگ ابرامی به کار برده شد. ابرامی، کلیمهٔ دانششناسی را برای رشته علوم کتابداری و اطلاعرسانی به کار برد. در واقع، سه رکن اصلی دانششناسی، عبارتاند از:
Data ماده خام اطلاعات
اطلاعات ماده خام دانش
دانش که در رأس هرم قرار دارد.
بر این اساس، علم «دانششناسی» با سه عنصر Data، اطلاعات و دانش سرو کار دارد. به عبارت دیگر، دانششناسی به بحث و بررسی پیرامون دانش و عناصر سازنده آن، یعنی Data و اطلاعات میپردازد.[۲]
قوانین پنجگانه رانگاناتان
شیالی رانگاناتان (Shiyali Ramamrita Ranganathan) پدر علم کتابداری هند است؛ که قوانین پنجگانه او سرلوحه کار کتابداران است. این پنج قانون از معروفترین قوانین در علم کتابداری و اطلاعرسانی میباشد:
کتاب برای استفاده است.
هر خوانندهای کتابش.
هر کتابی خوانندهاش.
وقت خواننده را به
ابزارهای کتابدار
همانند هر فن حرفهای، انجام یک مصاحبه مؤثر به مهارتهای ویژهای نیاز دارد. مهارتهای بالنسبه ملموس هستندو میتوان آنها را آموزش داد، فرا گرفت و به کار برد. به هر حال مصاحبه گر متبحر عوامل ناملموسی را به کار خواهد گرفت تا این گفت و شنود کنترل شده را قرین موفقیت سازد. قبل از توجه به مهارتهای ویژه، کتابدار باید نظری کلی از مصاحبه به دست آورد و از تعدادی عوامل ناملموس آگاهی یابد.[۱] عوامل ناملموس شامل سبک، جداسازی مصاحبه و موفقیت است. عوامل ملموس شامل مهارتهای غیرکلامی و مهارتهای کلامی است.[۳]
با احترام
