ولې ایران له یوه اکثریت سني مسلمان ټولنې څخه یوې اکثریت شیعه مسلمانې ټولنې ته واوښت؟
یو علمی تحقیق!
سریزه:
نننی ایران د دولسامامي شیعه اسلام د اصلي مرکز په توګه پېژندل کېږي. داسې مذهبي هویت چې د دغه هېواد پر سیاسي نظام، حقوقي جوړښت او ملي کلتور ژور اغېز لري. خو دا هویت د تاریخ له پيله نه وو. تر شپاړسمې پېړۍ پورې، ایران په پراخه توګه یو سني مسلمان هېواد و او شیعه ټولنې یوازې په ځینو ښارونو او سیمو کې موجود وو. د ایران بدلون له سني اکثریت څخه شیعه اکثریت ته د اسلامي نړۍ په تاریخ کې له تر ټولو ژورو او بنسټیزو مذهبي بدلونونو څخه ګڼل کېږي. دا مقاله څېړي چې ولې د ایران سني اکثریت شیعه شو، د صفوي دولت سیاسي، ایډیالوژیکې او اداري تګلارې تشریح کوي، او دا هم روښانوي چې له هغو کسانو سره څه وشول چې شعیه مذهب ته حاضر نه شول. دا مقاله استدلال کوي چې دا بدلون تر ډېره د دولت له خوا تحمیل شوی، سیاسي انګېزې یې لرلې، او په ډېرو مواردو کې د زور او جبر له لارې عملي شوی دی.
د صفویانو تر دورې وړاندې په ایران کې سني اسلام
د اوومې میلادي پېړۍ له اسلامي فتوحاتو وروسته، ایران ورو ورو اسلام ومانه او تر منځنیو پېړیو پورې سني اسلام د دې هېواد غالب مذهب شو. د سني فقهې بېلابېل مکتبونه، په ځانګړي ډول شافعي او حنفي، په ښارونو او کلیوالو سیمو کې پراخ وو. سني مدرسې، جوماتونه او عالمان د ټولنیز او سیاسي ژوند مهم بنسټونه وو، په داسې حال کې چې شیعه اسلام تر ډېره په قُم، کاشان او د خراسان په ځینو برخو کې محدود پاتې شوی و (Madelung 63).
که څه هم د پیغمبر وخت کی د اهل بیتو درناوی په ولسي کلتور کې موجود و، خو سني اسلام د دولت او ټولنې رسمي بڼه وه. تر صفویانو مخکې هېڅ ایراني دولت هڅه نه وه کړې چې په ملي کچه مذهبي یووالی د زور له لارې رامنځته کړي. د همدې مذهبي زغم له امله، سني اسلام په ژوره توګه د ایراني ټولنې په جوړښت کې ځای نیولی و.
د صفوي دولت راڅرګندېدل
د ایران په مذهبي تاریخ کې اصلي بدلون د شپاړسمې پېړۍ په پیل کې د صفوي دولت له راڅرګندېدو سره رامنځته شو. شاه اسماعیل لومړي په ۱۵۰۱م کال کې تبریز ونیوه او ځان یې د ایران واکمن اعلان کړ، او سمدستي یې دولسامامي شیعه اسلام د دولت رسمي مذهب وګرځاوه. دا پرېکړه د ایران له سني تېر سره یو بشپړ پرېکون و.
صفویان له یوه صوفي طریقت څخه راوتلي وو چې ورو ورو یې جنګي او مهدوي شیعه عقاید خپل کړل. شاه اسماعیل د خپلو پلویانو له نظره یو الهي الهام لرونکی مشر و. د شیعه اسلام اعلان نه یوازې مذهبي، بلکې سیاسي موخه هم لرله: د صفوي واک مشروعیت، له سني سیالانو سره توپیر، او د یوه نوي دولت لپاره ګډ هویت جوړول (Newman 24).
سیاسي او جیوپولیټیک لاملونه
د ایران د مذهبي بدلون تر ټولو مهم لامل سیاسي یووالی و. صفوي دولت له داخلي وېش او کمزورو اداري بنسټونو سره مخ و. شیعه اسلام د داسې چوکاټ په توګه وکارول شو چې له لارې یې د واکمن اطاعت یو مذهبي فریضه وبلل شوه. د سیاست او مذهب یوځای کول د مرکزي واک د پیاوړتیا سبب شول.
بل مهم لامل جیوپولیټیک رقابت و. صفوي ایران د سني ځواکمنو دولتونو، په ځانګړي ډول د عثماني امپراتورۍ او ازبکانو ترمنځ راګیر و. د شیعه اسلام منل ایران له ګاونډیانو جلا کړ او مذهبي توپیر یې په سیاسي سرحد بدل کړ. لکه څنګه چې مارشال هاجسن وایي، صفوي شیعهتوب د سني امپراتوریو پر وړاندې یو ایډیالوژیک وسله وه (Hodgson 45).
د شیعه اسلام بنسټیزول
د مذهبي بدلون د پلي کولو لپاره، صفویانو د دیني بنسټونو بشپړ جوړښت بدل کړ. سني قاضیان لرې شول، سني وقفي شتمنۍ ضبط شوې، او شیعه عالمان واک ته ورسول شول. ځکه چې په ایران کې پیاوړی شیعه علمي قشر موجود نه و، صفویانو له جبل عامل (لبنان)، بحرین او عراق څخه شیعه عالمان راوبلل (Arjomand 112).
همدارنګه، دولتي مراسم لکه د عاشورا لمانځنه، د امام حسینؓ د شهادت ماتم، او د سني خلفاوو علني غندنه دود شوه. دا مراسم ورو ورو د خلکو د ورځني ژوند برخه وګرځېده او شیعه هویت یې ژور کړ.
زور، فشار او جبري شعیه مذهب
د صفویانو دشعیه مذهب سیاست په ځانګړي ډول د شاه اسماعیل په واکمنۍ کې له سخت تاوتریخوالي سره مل و. هغه سني عالمان چې شیعه کېدو ته یې غاړه نه ایښوده، وژل کېدل یا شړل کېدل. د سني شخصیتونو سپکاوی د وفادارۍ ازموینه وه (Rashid 75).
که څه هم وروسته واکمنانو د نرمې لارې کار واخیست، خو زور تل دشعیه مذهب مهمه برخه پاتې شوه. تر اوولسمې پېړۍ پورې، سني اسلام د ایران له مرکزي سیمو څخه نږدې بشپړ له منځه ولاړ.
د شعیه مذهب نه منونکو برخلیک
سني مسلمانان: هغه سني مسلمانان چې شعیه مذهب ته یې غاړه نه ایښوده، له تعقیب، سپکاوي او شړلو سره مخ شول. ډېری یې عثماني سیمو ته وتښتېدل. ځینو نورو ظاهراً شیعه مذهب ومنه، خو په پټه یې پخواني عقاید ساتل.
سني عالمان: سني عالمان په ځانګړي ډول په نښه شول، ځکه چې هغوی فکري مقاومت کاوه. د هغوی له منځه وړل د سني علمي دود د زوال لامل شو.
غیرمسلمان اقلیتونه
یهودیان، مسیحیان او زردشتیان شعیه مذهب ته نه اړ ایستل کېدل، خو د «ذمي» په توګه یې تبعیضي حالت درلود. اقتصادي فشارونو ځینې دې ته اړ کړل چې شعیه مذهب قبول کړي یا مهاجرت وکړي (Boyce 145).
پاتې سني ټولنې
سره له سخت فشار، ځینې سني ټولنې په څنډیزو سیمو لکه کردستان، بلوچستان او ترکمن مېشتو سیمو کې پاتې شوې، چې تر نن پورې د ایران د پخواني مذهبي جوړښت نښې دي.
اوږد مهاله پایلې
تر اتلسمې پېړۍ پورې، ایران په بشپړه توګه یو شیعه هېواد شو او مذهبي هویت یې له ملي هویت سره وتړل شو. دا ځانګړنه ایران له نورو اسلامي ټولنو جلا کوي او تر نن پورې یې سیمه اییز سیاست اغېزمن کړی دی.
پایله
د ایران بدلون له سني اکثریت څخه شیعه اکثریت ته یو طبیعي مذهبي تحول نه و، بلکې دولت محور، سیاسي او جبري بهیر و چې د صفوي دولت له خوا رهبري شو. د زور، ادارې بدلون، او ایډیالوژیک کنټرول له لارې، صفویانو د ایران مذهبي بڼه بدله کړه. هغه کسان چې مقاومت یې وکړ، له شړلو، وژنې او حاشیې ته تلو سره مخ شول. نننی شیعه ایران (دوولس امامه شیعه) د همدې تاریخي بدلون دوامداره پایله ده.
پای
جنوری، ۲۰۲۶ کال
کالیفورنیا، د امریکی متحده ایالات
ماخذونه
Arjomand, Said Amir. The Shadow of God and the Hidden Imam. University of Chicago Press, 1984.
Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton University Press, 2010.
Boyce, Mary. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge, 2001.
Hodgson, Marshall G. S. The Venture of Islam, Vol. 3. University of Chicago Press, 1974.
Madelung, Wilferd. The Succession to Muhammad. Cambridge University Press, 1997.
Newman, Andrew J. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris, 2006.
Rashid, Ahmed. Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia. Yale University Press, 2010.
