د لوی، مهربان او بخښونکي خدای په نامه

جنګ دانسان بدصفت دی

محمدسرور وکيلي 17.03.2013 23:12

دذي روحوپه خوی کي جنګ او شرارت پروت دی؛بېله دي چي ودغه کارته وروزل سي یا وګمارل سي . کله چي ژوي، ځیناوران، ځنګلي حیوانان اوکورني حيوانان که وګورو په خپلو کي سره یادپره دوژووسره جنګیږي . دغه بدخوی که انسان وي اوکه حیوان په خمیرکي ورسره وي . په ځینو انسانانوکي داخوی (دجنګ خوی) لږ اوپه ځینوکي بې حده ډېروي . تر بېلګو تېرېږو ځکه تردې لیکني ئې بحث ډېر دی او داخبره دنړۍ وټولو وګړو ته لکه لمرغوندي څرګنده ده .مګر دلته دهغو تاریخي جنګیالانو نومان اودتیباکونکي جنګونو پرتاریخچې باندي چي زموږ په هېواد پوري لږو ډېراړه لري یولنډنظر اچوو او جنګي انسان به د درنده ځیناور سره پرتله کړواو به ګورو،چي کم یو ډېر بد دی . مزری یو درنده ځیناور دی . دغه ځیناور چي وږی سي یوځنګلي ژوی ښکاروي؛ کله چي موړ سو نوبیادبل حیوان پسې نه ګرځي .جنګ ئې دخپل هم جنس سره ياپرښکاروي اویاخوپرخپل ساحه یاپر ښځینه مزرۍ باندي اونورژوي هم دغه ډول دي . خونه په دې موخه چي خپل هم نوعه له منځه یوسي؛ بلکي له میدانه یاله خپله ځایه ئې وشړي . جنګي انسان بیادغسي نه دی . جنګي انسان په ډلوډلو خپل هم نوعه په جنګ کي له منځه وړي؛ ترهغوپوري چي زوراوځواک ئې وي اومقابل لورمات نه وي کړی ؛ له جنګه مخ نه راګرځه وي . هره بربادي ئې چي وکړه کوي یې . خوځیناوران دغسي نه دي . ځناوران جنګي دي دخپل همنوع سره؛ خونه ترمرګه که چيري په خطاکي داکارځني وسي دالږپېښیږي . انسان په جنګ کي خپل همنوعه عمدي وژني؛نه یو نه دوه بلکي «ډله ایز» .هرکله چي انسان په غضب یاپه قهر اویاعصبي سي نو وخپل مقابل انسان ته د جنګ لپاره تیار سي . هرڅومره چي قهراوغضب دانسان ډېر وي هغمري دغه انسان خطرناکه اوبېرونکی وي یاني مُړي کوي . متعصب،تبعیضي قهرجن انسان مخ له جنګه نه اړوي . دجنګ خطر ئې په «وس» پوري تړلی دی . هرڅومره چي ځواکمن وي هغمره دجنګ خطرئې ډېر وي . د «۱۹ مي » پېړۍ له پایه او« ۲۰مه » پېړۍ ټوله او د«۲۱ مي »پېړۍ لومړې لسزي ته که وګورو انسانانو په خپل منځ جګړو کي (چي وروسته به مستند راسي .) په زرهاوو نه بلکه په ملیونوملیونو انسانان وژلي دي . ددغسي جنګي انسانانو لنډه تاریچه ګورو او بیا ورځو د« ۱۹مي ۲۰ مي او ۲۱ مي پېړیو پرجګړو یوه لنډه کتنه کوو. داجنګونه په ډول ډول نومونوسره سرته رسېدلي دي . لکه استعماري جنګونه، مذهبي جنګونه،طبقاتي جنګونه، ایدیالوژیکي جنګونه،اتنیکي جنګونه،قبیلوي (کامي) جنګونه،دآزادۍ جنګونه،طوائف الملکي جنګون،دقدرت پرسرجنګونه اونړۍ وال (جهاني)جنګونه .داټول جنګونه سوي دي، چي دیو څو جنګو ډولونه به وروسته وښه يو . دا راز جنګونه له اوسه نه بلکي له څلور زره کاله پخوا لاهم وه . تاریخ پوهان وایي،چي دانسانانو په تاریخ کي تراوسه پوري «۱۴۴۰۰ » جنګونه سوي دي او په دغه جنګو کي تقریبا «۳،۵ » ملیاردو انسانانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی . (Wikipedia)
اوس به هغه تاریخي جنګیالي انسانان وګورو،چي د ځان لپار ئې په تاریخ کي جنګي مقامونه نیول دي .
چي یوله دغوجنګیالویوڅخه (الکسندرکبیر) وو . (سکندر اعظم) د [ ۳۵۶ څخه بیا تر۳۲۳ ق م] پوري ده ژوند کړی دی . ده خپل په وخت کي له مصره،ایرانه،افغانستان او هنداونورو هېوادوسره خونړي جنګونه کړي . په دغه جنګوکي ئې په سلهاوو دنګي دنګي ماڼۍ له منځه وړي او په زرهاوو خلک ئې وژلي دي . تر هغه پوري له جنګه راستون نه سو،چي مرګي ټپي نسو؛نوورسته په [ ۳۲۳ق م] کي پر لار ي مړ سو،چي خپل هېواد ته په ژوند ونه رسيد. خوځیني بیاوایي،چي ملاریاسوپرلاري مړسو. تر مخ ترده هم جنګونه وه؛ خودده جنګونه ډېره تاریخي بڼه لري .
بل ډېرجنګي اوغضبي انسان (چنګېز خان مغل) وو. (چنګېزخان) د[ ۱۱۶۲ څخه بیا تر ۱۲۲۷ م ک]پوري ژوند کړی دی . ښارونه ئې دانسانانو او حيوانانو سره سوي او له منځه ئې وړي دي او په زرهاوو خلک ئې وژلي دي .
آیا وروسته تر (۳۲۳ ق م) به نور هیڅ شی نه وي پېښ سوی؟بلې! وروسته تردغه نېټې ډېر جنګونه اوظلمونه سوي انسانان قتل سوي لښکرکښۍ سوي ؛خو په دغسي ډله ایزکشتاراو جهان سوزي به نه وه،چي په تاریخ کي دي د جنګ دغسي شهرت پیداکي .
بل تاریخي جنګ دالمان اوفرانسې دېرش کلن جنګ دی،دوی پوره [۳۰ کاله ] سره جنګېدیلي دي دغه جنګ د (۱۶۱۸ څخه پایل اوتر ۱۶۴۸م ک)پوري دوام درلود. په دغه جګ کي څه ناڅه د درونه«۳»بیاتر څلور «۴» میلیونه انسانان له منځه تللي دي .
له دې وروسته بل خونړی جنګ د (ناپلیون بوناپارت) فرانسوي جنرال چي وروسته بیاباچا سو،جنګونه دي . دغه جنګونه دمصر نه نیولې بیااروپا او روسه پکښې شامله وه . (ناپلیون) د «۱۸۰۰ څخه بیا تر۱۵/ ۱۸۱۴ م ک» پوري پرقدرت وو. ده په دغه وخت کي تقریبا دټول اروپاسره جنګې دلی . یوازي دروسيې سره په جنګ کي د(ناپلیون) «۴۵۰۰۰» سرتیري او دروسېي «۲۸۰۰۰» سرتیرو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی . ځیني تاریخ پوهان وایي،چي « ناپلیون » دروسیې سره وجنګ ته «۱۶۰۰۰۰»سرتیري لېږلي او ورسته ترماتي خوړلو (۱۸۱۲م) کي ئې عسکر څه یخنۍ،څه لوږي،څه په جنګ کي مړه سوي اوڅه دناتوانۍ نه هلته پاته سوي . هغه چي داروپا وېش ته رسېدلي شمېرئې « ۱۸۰۰۰ » ته رسېدی . چي یوازي دروسیې په جنګ کي دومره مړه سوي دي نو د دانوراروپا اومصر په جنګ به څومره مړه سوي وي؟
دافغان اوانګرېز په لومړي جنګ کي چي پر۶مه دجنورۍ «۱۸۴۲ م ک» کي پایل سوی په دغه جنګ کي دجلال آباد پرلار د انګرېزانو څه ناڅه «۱۶ زره » سرتیري یا افغانانو ووژل اویا یخنۍ مړه کړه ؛ خوداټوله له منځه تللي،چي وروسته بیاڅومره افغانان مړه سوي داخبره تاریخ له ځانه سره ساتلې .
وروسته تردې دافغان اوانګرېز دوېم جنګ دی،چي دغه جنګ بیا په «۱۸۷۸ م ک » کي په میوند کي سوی، چي دلته په سوو انګرېزان مړه سوي دي،چي انګرېزانوماتي ته مجبور سوي دي .
له دې جنګونه وروسته دنړۍ لومړی جنګ دی،چي په دغه جنګ کي څه ناڅه «۴۰» هېوادونوبرخه درلوده او دغه جنګ په کال «۱۹۱۴ کي پایل او په ۱۹۱۸ م ک»کي پای ته رسېدلی دئ . په دغه جنګ کي دتاریخ له مخي څه ناڅه «۱۷» ملیونو انسانانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی .
ورپسې ئې نړۍ وال دوېم جنګ دی،چي دغه په «۱۹۳۹ کي پایل اوپه ۱۹۴۵ م ک» کي پای ته رسېدلی دی . په دغه جنګ کي څه ناڅه «۶۰» هېوادومستقیم اویا غیر مستیقم برخه درلوده او «۱۱۰ » ملیونه انسانانو دجنګ لپاره سلااخستې وه یاني موسله (مسلح) وه . په دغه جنګ کي امریکایانو پر دو ښارونو دجاپان چي یوئې (نګاساکي) او بل ئې (هیروشیما)وو پر هریوه باندي جلا جلا «اتم » بم چي تباه کن وه وغورځول،چي ډېر انسانان حیوانائې له منځه یوړه . په دغه جنګ کي تقریبا د« ۶۰» بیا تر «۷۰ » ملیونو انسانانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی .
دغه تباه کن نړۍ وال جنګ لابس نه وو،چي په« ۱۹۴۵ م ک» کي د(ویتنام)جنګ پایلیږي، چي دغه کورنی جنګ دشمالي «ویتنام» اودجنوبي «ویتنام» ترمنځ زوراخلي . له دغه کورني جنګه څخه « آیدیولوژیکي » جنګ جوړيږي . او وروسته تردې بیا امریکایان په دغه جنګ کي یاني په « ۱۹۶۵ تر ۱۹۷۵ م ک » پوري برخه اخلي . په دغه جنګ کي د« ویتنام » څه ناڅه « ۲ »ملیونه « ویتنامیان » او تقریبا « ۵۸۰۰۰ » امریکایانو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی او تر « ۲ » ملیونو ډېر انسانان معیوبه سوي دي . هیڅوک پوښتنه نه کوي،چي داظالمانه جنګ ولي او د څه لپاره . په «۱۹۷۵ » کي امریکایان ماته کوي او د « ویتنام » څخه وځي . په پایله کي شمالي اوجنوبي « ویتنام » سره یوکیږي . په دغه جنګ کي ډېر ښارونه، کلي اوکورنه وران اوله منځه تللي دي .
د« ویتنام » دجنګ خبره لا نه وه سړه سوې،چي بله بدمرغي راغله . دابدمرغي دافغانستان او دشوروي جنګ وو. دغه جنګ په «۱۹۷۹ کي پایل او په ۱۹۸۹ م ک » کي پای ته رسي؛یاني دغه خونړي جنګ پوره لس کاله دوام وکی . ښارونه،کلي اوکورنه له خاوروسره یوسوه انسانانو خپل هالومالوژوند دلاسه ورکی .
په دغه جنګ کي شوروي دوخت په «۱۹۸۸ م ک » کي خپل د«سره اوردو» څخه ( ۱۱۵۰۰۰ )سرتیري دجنګ لپاره افغانستان ته راولېږل . په دغه نابرابره جنګ کي څه ناڅه یونیم ملیونو بې ګناه افغانانو خپل ژوند له لاسه ورکی اوپه زرهاوو انسانان معیوبه یاني بې لاسه اوبې پښو سوه او تقریبا څلور ملیونه افغانان کډوال سوه . دسرولښکر څخه په دغه لس کاله جنګ کي «۱۵۰۰۰ » زره مړه اولس زره معیوبه یاپه عصبي ناروغۍ اخته،چي دخپل ژوند ترپایه به ناهیلي کي پاته وي . «شورویانو» پخپل وخت کي سربېره پرجنګ په افغانانو کي دنفاق تخم وپاشه . دغه نفاق ددې لامل وګرځېد،چي وروسته ددوی دوتلو نه په کال (۱۹۸۹م ک) کي داخلي جنګونه (اتنکي جنګ)پخپل منځو کي پایل سو.
کله چي جلاوطنه حکومت جوړسواو داحکومت کابل ته راغی؛ احمدشاه مسعود وزیردفاع سو. او حضرت صیب رئس جمور سو ورورسته تر لږ مودې دافغانانو ترمنځ په کال «۱۹۹۲ » په کابل کي خونړې جګړه وسوه،چي په دغه جنګ کي په زرهاوو دکابل ښریانو خپل ژوند دلاسه ورکی اودکابل ښار په یوي کنډوالې واوښت . په سروکي مېخونه ټکوهل سوه،دمړونڅا(رقص مردګان ) وسو . ظلم تباهي خپل ترمنځو خپل اوج ته ورسېدی .
په کال «۱۹۹۴ » کي چي طالبانو کندهار ونیو او ورسته لښکرګاه او کراکرار ټوله سهیلي خوا اوکابل ته ستون سوه؛البته په دغه جنګوکي خلک مړه سوي ځکه جنګ وو او په « ۱۹۹۶ » کي طالبانو کابل ونیو . طالبان تر « ۲۰۰۱ » پوري څه ناڅه « ٪۹۵ » افغانستان ترخپل کنترول لاندي راوستی وو. په دغه جنګ کي دبهرنیانو لاس وهنه هم وه . پاکستان، عربستان،ایران،تاجیکستان اوروسیې مستقیم اوغیر مستقیم په جنګ کي اخته وه؛خو په دغه جنګ کي تر ډېره بريده افغانانو خپل ژوند له لاسه ورکړ. دامریکا اوطالبانو سیاسي مناسبات هم په دغه مهال کي د« اسامه بن لادن » پرسر خراب وه،چي بالاخره پر
« ۱۱ دسبتمبر د۲۰۰۱ م ک » په نیویارک کي پر«World Trad Center» باندي دالوتوکو یرغل وسو،چي په دغه یرغل کي دواړه تعمیرونه له منځه ولاړل او پکښې ځه ناځه درېزره خلک بې ګناه مړه سوه . امریکا ددغه کار مسؤل د « القاعدې مشر » «اسامه بن لادن » وباله نو پر افغانستان ئې حمله وکړه؛داځکه چي « بن لادن » په افغانستان کي وو. امریکایان او «ناتو » اونور اوروپایي هېوادونه چي ټوله په افغانستان کي په جنګ کي اوس اخته دي « ۲۸»د«ناتو» هېوادونه دي او « ۱۲ » نور ئې نور اروپایي هېوادونه دي،چي ټول ئې «۴۰» کیږي .
په دغه جنګ « ۹۰۰۰۰ » امریکایي سرتیري او « ۷۱۰۰۰ » د«ناتو» ستیري برخه لري .
دجنګ له پایله تراوسه پوري چي «رایته» افغانان مړه سوي د دوی له حسابه « ۳۶۱۵۳ » دي او خارجي عسکر « ۳۲۵۷ » دي او افغاني عسکر « ۱۷۶۷۴ » دي .خارجي عسکر چي زخمیان سوي دي «۱۲۳۰۹ » دي . زما پخپل اغلب ګمان دمړو شمېره تردغه بېخي اوچته ده. که دغه ددوی خبره هم رښتیاوي دغه مړي هم ډېر دي . امریکا دکاله په افغانستان کي دجنګ لپاره « ۱۰۰ »ملیارده ډالره مصرف لري او تراوسه چي امریکا په دغه جنګ کي مصرف کړی «۵۹۰ » ملیارده ډالرو ته رسیږي . [دبېنوا ویبپاڼه نېڼه : ۳۱ .۱۲ .۲۰۱۲ ]
المان ادعا لري،چي دوی دجنګ له پایله تراوسه پوري «۱۷ » ملیارد «€ » مصرف کړی دی .
بل خونړی جنګ دافغانستان ترجنګ ترمخ دعراق لومړی جنګ چي دعراق اوایران ترمنځ وسوو،چي دغه جنګ په کال « ۱۹۸۰ پایل او په ۱۹۸۸ م ک » کي پای ته ورسېد. په دغه خونړي جنګ کي په زرهاوو انسانانو خپل ژوند دلاس ورکړی دی .
بل دوېم دعراق جنګ دی [دخلیج جګړه]چي دامریکا،انګلیس اوعراق تر منځ په « ۲۰۰۳ م» کي پایلیږي او په « ۲۰۱۱ م» پای ته رسي . په دغه جنګ کي د (ویکي لیکس « Wikileaks» په خبره «۱۰۹۰۳۲ »خلک مړه سوي،چي له دې نه «۶۶۰۸۱ » «رایته » وګړي وه . تردغه شمېرچي ورکړه سوی دی «۱۵۰۰۰ »مړي لانور هم سوي دي .
سربېره پر دغو مړه سوو انسانانو «۱۰۱۲۵ » عراقي سرتیرو خپل ژوند دلاسه ورکړی دی . دیرغل ګرو دسرتیرو شمېر ټولټال «۴۸۰۴ » ته رسي،چي په دغه کي «۴۴۸۶ » امریکایي عسکر او «۱۷۹ » انګلیسي او«۱۳۹ » دنورو هېوادو عسکردي،چي خپل ژوند ئې په جنګ کي دلاسه ورکړی دی . دامریکا «۳۲۲۰۰ » سرتیري زخمي اومعیوبه سوي دي . داخبر د «۲۰۱۱ م ک » دجولای،نومبر اوسپتمبر په میاشتو کي ورکړسوی دی .
دعراق دجنګ مصرف چي دا خبرامریکایانو پخپله ورکړی «۷۰۰ » ملیارده ډالره دی؛ خو [یوسېف شتیګلیڅ «Josef Stigliz »] په خبره دغه شمير لږ دی او وایي : « دعراق په جنګ کي دامريکا [«۳» بلیونه ډالره مصرف سوي . ] او د انګرېزانو مصرف په دغه جنګ کي « ۳،۷ » ملیارده « € » دي .
جنګ په هروخت کي،چي سوی؛دغه درې عمده فکتوره ورسره وه . لوړمالي توان (سم اقتصاد) پروخت برابره سلا او جنګي انسانان؛ نور فکتورونه به هم وي خو دغه درې فاکتوره زیات مهم او اهمیت لري .
تل په جنګونو او انسان وژونه کي ددغو خبره ډېره کيږي . په تېره دسرتیرومرګ او دجنګ مصرف . جنګ مانا انسان وژنه اودانسان استوګنه لمنځه وړل مقابل انسان حقیرول دي . خپل همنوعه خراپه ول لمنځه وړل جنګ ته وایي .

لیکونکی محمدسرور وکیلي

اخځونه :
۱- ویکیپېدیا
۲- پښتانه دتاریخ په رڼاکي ظفرکاکاخیل مخونه : ۷۹۷ او۷۹۸
۳- افغانستان درمسیرتاریخ میرغلام محمدغبار مخونه : ۴۳ او ۴۴